Iriston.com
www.iriston.com
Цæйут æфсымæртау раттæм нæ къухтæ, абон кæрæдзимæ, Иры лæппутæ!
Iriston.com - история и культура Осетии
Кто не помнит прошлого, у того нет будущего.
Написать Админу Писать админу
 
Разделы

Хроника военных действий в Южной Осетии и аналитические материалы

Публикации по истории Осетии и осетин

Перечень осетинских фамилий, некоторые сведения о них

Перечень населенных пунктов Осетии, краткая информация о них и фамилиях, в них проживавших

Сборник материалов по традициям и обычаям осетин

Наиболее полное на сегодняшний день собрание рецептов осетинской кухни

В данном разделе размещаются книги на разные темы

Коста Хетагуров "Осетинскя лира", по книге, изданной во Владикавказе (Орджоникидзе) в 1974 году.


Перечень дружественных сайтов и сайтов, схожих по тематике.



Rambler's Top100 Рейтинг@Mail.ru Индекс цитирования
Статьи Словари
Здравствуйте, Гость
Регистрация | Вход
Опубл. 15.01.2011 | прочитано 1334 раз |  Комментарии (0)     Автор: Tabol Вернуться на начальную страницу Tabol
ФЫСТÆГ МÆ КÆСТÆРМÆ

Хæныкъаты Уæлгъа 

 

Дæ бон хорз уа, Гацыр! 

Бæстон дын бахъуыды кодтон дæ ном, мæ ног зонгæ, дæ ном æмæ дæ мыггаг, фæлæ дæ фæсномыгæй схондзынæн Гацыр. 

Цы фысымтæм базонгæ стæм, уым дыууын адæймагæй мæны йеддæмæ ацæргæ ничи уыд. 

Зæрдæмæ ныккæсæн куы уаид, уæд мæм дæ цæсгом мæнæ ахæм ныхæстæ зæгъын нæ бахъæцыдаид: 

«Я чувствую, Ольга Николаевна, как Вы нас осуждаете в душе, с сожалением Вы нас сравниваете с друзьями Вашей молодости». 

Бынтон цауд нæ æнхъæлыс? Цæмæй уæлдæр уыдысты дæ карæнтæ, тынгдæр цы фæмысыс ивгъуыд дугæй? 

Ды æркастæ дæ цъупбырынкъджын ног модæджын дзабыртæм æмæ загътай: 

— Æрмæст мæм адон тыххæй дæр мæсты кæндзынæ... 

Бæргæ гъе уæд дæ цуры куы абадтаин æмæ фаг куы фæдзырдтаиккам, фæлæ æнафон уыд æмæ нын нæ бантыст. Ницы кæны, уадз æмæ де ’мбæлттæ дæр бакæсой ацы фыстæг. 

Нæй, нæ мын рахатыдтай мæ уыцы бадты циндзинад; æз уæд уæ уындæй куы нæ æфсæстдæн чызгæй, лæппуйæ. Сымахæй алкæмæ дæр уыди уæлдæр ахуыргонддзинад. Уæ фылдæр — наукæйы кандидаттæ, уæ иутæ — дохтыртæ. Уе ’ппæт дæр — хæрзарæзт. 

Сымахмæ кæсынæй æхсызгондæр ма мын цы хъуамæ уьтдаид? 

Цал хаты-иу дзырдтон, уал хатты мын уырдыг лæууыдыстут, фыдæлты рæсугъд кæнон нæ уадзут. 

Æнкъард дæм уымæн фæкастаин æмæ, æвæццæгæн, мæ цæсгомыл чысыл фæлм бадт æмæ мын мæ цины æнгас æмбæрзта, мæны йеддæмæ иронау кæй ничи дзырдта, уый тыххæй. Ахæм адæймаг ма куы уыдаид не ’хсæн æмæ нын не ’взаг чи нæ æмбæрста, уæд ма о, фæлæ дзы ахæм нæ уыд. 

Хæрз сонтæй æрæфтыдтæн Мæскуымæ, фæлæ иунæг бон дæр иронау куы нæ сдзырдтаин, уæд уыцы бон мæнæн сæфтыл нымад уыдаид. 

Ацы ран, мæ дзæбæх кæстæр, раст нæ дæ, уæ фыдæлты фарнæн йæ зынаргъдæр хай, мыййаг, мæрдтæм куы аивгъуыйа, уымæй тæссаг у! 

Афтæ ма банхъæл æмæ æз иронау кæй дзурын, уый тыххæй мæхи зондджын хонын, фæлæ йæ мадæлон æвзагыл чи нæ дзуры, уый дæр цас раст уыдзæн, нæ зонын. 

Фæхудын дæ кæнон. Айфыццаг мæ иу адæймаг фарста: Уæлгъа, ды йæ зондзынæ, фысæг Х-йæн йæ фырт дыууадæс æвзаджы æцæг зоны? — Æз афтæ: 

— Æмæ гъа, фæлæ уыдон æхсæн хатиаг æвзаг куы уа, уæддæр дзы ирон кæй нæ уыдзæн, уый бæлвырдæй зонын. 

Мæ зонгæ хъæуккаг лæг йæ лæппумæ æрцыд горæтмæ, йæ зæнæджы зæнæгæн фæцарæзта хъæдын хъазæнтæ, фæлæ сывæллæттимæ кæрæдзи не ’мбæрстой. Фæстæмæ сæхимæ куы цыдис, уæд æй йæ фырты æмбæлтгæ афæндараст кодтой. Уый сын арфæты фæстæ афтæ: 

— Мæ зæрдæ барухс уæ цардæй, уæлахиз ут, уæ рынтæ ахæрон, æрмæст-иу сæм иронау дæр дзурут. 

Ирон адæм фырмæгуыр æмæ æнæфидæн уыдысты зæронд заманы, фæлæ уæддæр сæ цард фидыдта сæ уæздан митæй. 

Иухатт мæ сабийæ, нæ хæдзармæ æрбафтыд дыууæ ахуыр лæппуйы— æфсымæртæ. Уыдон æрцыдысты дард кæцæйдæр сæ ирон хæдзармæ æд устытæ. Сæ иуæн дзы уыд, хуры чызгау, рæсугъд ус, иннæ дæр уындджын уыд, фæлæ йæ файнусты цур цас сахадыдтаид! Дыууæ дæр ирæттæ. Ахуыр чызджытæ хъæууон æгъдæуттæн ницы æмбæрстой æмæ сын нæ фыды мад амыдта: 

— Мæ чызджытæ, къулбадæг æгъдæуттыл уæ нæ сардаудзынæн, фæлæ цы хæдзармæ цæут, уыдон фенæг адæм сты, ахæмтыл уæ нæ домдзысты, фæлæ, уæ фæхъау фæуон, уæхицæй хистæр-иу куы æрбацæуа уæ цурмæ, уæд ын-иу уæлæмæ сыстут, уый стыр хъиамæт нæу. 

Нанайы фæдзæхст рæсугъд ницæмæ ’рдардта, иннæ афтæ: 

— Стыр бузныг, æнæмæнг дъш дардзынæн, мæ мады хай, дæ амынд мæ зæрдыл, цас зын у! Цæрæнмæ куы фæхæццæ сты, уæд рæсугъдæй ницы хорздзинад райхъуыст. Уыцы бинонтæн сæ тыргъы сынтæг æвæрд уыд, иууыл-иу чъылдымыздæхтæй фæхуыссыд, йæ лæджы фыды фыд-иу куы фæцæйцыд, уæддæр-иу йæ бынатæй нæ фезмæлыд. Зæронд-иу дзургæ ницы скодта, фæлæ-иу ату кодта. Уый хыгъд иннæ чындзыл æрхъæцмæ дæр нæ хъæцыд. 

Хистæрæн уæлæмæ стын фидыцы æгъдау у æмæ йæ кæнгæ дæр кæнынц нæ чызджытæ æмæ нæ лæппутæ. 

Худæг фæуай, Гацыр, цæмæн дæм фæкастæн патриархалон ус? Кæстæрæн æппынæдзух зонд амонджытæй мæхи зæрдæ цъæх куы у. 

О, куыд æдзæсгомæй-иу пайда кодта иуæй-иу йæ карæй: чи куыд кæстæр уыд, афтæ — уынгæджы дæр. Цума-цумайæ, мара-марайæ-иу мæхи уд суæлæнгай. Чысыл хистæр у, уый йеддæмæ дæ къух уазал доны дæр ма атул, дæ бæсты йæ кæстæр сараздзæн. 

Цыппор азæй фылдæр арвыстон мæ къуындæг къуымы, мæ къæсæрæй мидæмæ хызтысты фондз азæй фондз азмæ фæлтæргай адæмы хъæбултæ. Мæ цæстуынгæ фыхтысты инженертæ, историктæ, философтæ...Чызджытæ-иу мын уайтагъд æххуысыл схæцыдысты, фæлæ сæ агуывзæ æнхъæвзын дæр никуы бауагътон. Хъуамæ сæ улæфты бон æнцойæ арвыстаиккой, мæнæн та, цин сыл кæй кодтон, уый дæр æгъгъæд уыд. 

Æртæ азы размæ, тæккæ уалдзæджы къæсæрыл, лæппутæй иу — Сослан, диплом райста æмæ йын чысыл куывд сфæнд кодтам. Мæ уаты рудзынгæй кæрт дзæбæх зыны. Кæртæфснайæг, ацæргæ ус катя, зымæг-зымæджы дæргъы цы их ныхъхъæбæр бæзджынæй, уый æфсæйнаг æндзалм æмæ фиййагæй къахта. Мæ уазæг чызджытимæ йын тæригъæд кодтам, фæлæ цы. 

Уалынмæ нæ лæппутæ æртæйæ æрбазындысты, цыма мын дардæй мæ фæндон бамбæрстой, уыйау кæртмæрзæгæй мигæнæнтæ райстой æмæ йын нæхирдыгон зиу ракодтой. 

Кусджытæ сæ палтотæ аппæрстой æмæ сахатмæ ихæй кæри сарæзтой. Хид калгæ мæм схæццæ сты лæппутæ. Мæ зæрдæ сæ ныррухс. Сосланы тыххæй мæм къуымæл æмæ картофджынтæ уыд. Карз нозт кæстæртæн нæ фæдæдтын, фæлæ уыцы бон ме ’вæрд стад ирон арахъхъы авг систон. 

Лæппутæй иу афтæ: — Æ, Уастырджы, ма нæ фесаф, Хæныкъон ныл æууæндын байдыдта. Кæртмæрзæг дæр нæм схæццæ. 

— Век не забуду вам этого, ребята, столько народу ходит день-деньской мимо меня и ни разу никто не помог. 

Стæм хатт театры куы вæййын, уæд мын цалдæрæй фæхæцынц мæ палтойыл, мæ зæрдæ хурварс абады. 

Цурон ныхас ацыран пайда нæу. Кæйдæр хъæбултæй мын стæмтæ рæстмæ нæ фæвæййынц. Сæ иууыл цаудцæртæ сæ койы аргъ дæр не сты, фæлæ сын сæ къленцтæй дыууæйы кой ракæндзынæн. 

Консерваторийы кæддæр иу чызгæн балæгъзтæ кодтон, мæ рагон хæлары фырт уæртæ лæууы æмæ ма мын æм фæдзур. Чызг ауад æмæ æрбакодта заманайы уæйыг гуырды. Нæдæр-салам, нæдæр къухыл ныххæцыд, йæхи нысхъæл кодта æмæ мæ афарста: 

— Шаляпин чи уыд, уый зоныс? Нæ йæ зоныс, уæд мæн дæуимæ ницы дзырддаг ис. Дæ фыдгул афтæ, æз куыд фæдæн. Чызджытæ ма мæ сабыртæ кодтой, фæлæ мæ зæрдæ мастæй тыдта. Уыцы лæппуйæн йæ кадджын фыды фарн мæрдтæм ныххызт! 

Къостайы райгуырды сæдæ азы юбилеймæ куыннæ бæллыдтæн. Билет ссарын дæр мын зын нæ уыд. Фыдбылызæн мæ чызгæн иу студент афтæ, зæгъгæ, уый уымæн æмæ мæнæн дæр билеттæ ратдзæн. Нæ зæрдæ дардтам, уæдæ нын уыцы лæппу билеттæ самал кæндзæн, афтæмæй къуырццæвæнмæ æрцыдыстæм. Лæппу нæ асайдта. Ахæм мæт мын уыд æмæ кæугæ дæр фæкодтон. 

Уыдон уал дæхи карæнтæ, Гацыр, ныр та мæхицæй хистæрты тыххæй радзурон. Æмбалты Цоцкъойы ном фехъуыстаис. 

Фыссæг уыд. Къостайы дæр зыдта. Базонгæ дæн Цоцкъоимæ 1923 азы Калачы. Уæд уыд æмбискары лæг, фæлæ мæм йæ даргъ зачъеты тыххæй ацæргæ каст. 

Мардыл нæм хил дардтой æмæ Цоцкъо хæрз лæппуйæ Къостайыл стыр фыдохы охыл цæрæнбонты хил фæдардта. 

Ацы сахат цыма удæгасæй уынын уыцы фырнымд, уæздан, рæсугъд цухъаджын лæджы бульвары цæугæйæ. Ахæм адæймæгтæ вæййы æмæ кæм цæуынц, кæм лæууынц, уым алцы дæр фæхуызджындæр вæййы. Уыцы адæмтæй уыдис Цоцкъо дæр. 

1924 азы ацыдтæн чындзы. Тынг мæгуыр аз уыд, хæстæджытæ сæ муртæ бамбырд кодтой æмæ мын чындзæхсæв скодтой. Цоцкъо дæр уыд цыты уазджытимæ. Бирæ рæсугъд гаджидæуттæ фæдзырдта. 

Дыккаг бон ме ’мкъаимæ Калакмæ ацыдыстæм, кусгæ уым кодтам. 

Цоцкъо æфсæнвæндаджы онг файтоны немæ бадт, уый фæстæ æртæ сахаты фæцыдыстæм поезды. Куыддæр мæ цæсгом нæ хъæцыд, Калакмæ цæмæн цæуы, уый бафæрсын. Суанг нæ нæ хæдзармæ бахæццæ кодта, фæлæ мидæмæ нæ бакуымдта. 

— Фæстæмæ цæуын, поездмæ тындзын, цы хæс мыл уыд, уый сæххæст кодтон. Фæрсæджды каст æм бакодтам. 

— Цæуыл дис кæнут? Ау, знон дæ чындзæхсæв уыд æмæ дæ абон иунæгæй куы рауагътой, уæд худинаджы бæсты мæхæдæг рацыдтæн чындзæмбалæн. Фæнды дæ, нæ фæнды, мæ чысыл хо, абонæй фæстæмæ æз дæуæн дæн дæ зæронд æфсымæр. 

Фырцинæй мæ цæссыг æркалд, йе ’фцæджы атыхстæн. 

Цы зæгъдзынæ, Гацыр, мæгуырау чызгæмбал мын уыд? 

Цыдаид мыл фынддæс азы. Цхинвалæй Гурмæ раст кодтам мæ фыдыфсымæры усимæ стыр уæргътимæ. Автобус фæстиат кодта, скъæрæг кæмæдæр æнхъæлмæ каст. Нæ интеллигенцийы зынгæ лæгтæ иу æхсæзæй цавæрдæр æнахуыр лæджы рацæйкодтой. Фæндыд ма сæ, цæмæй зынаргъ уазæг семæ алæууыдаид. Фæстаг хатт ма йыл ацинтæ кодтой æмæ лæг машинæмæ бахызт. 

Куыддæр æрбадт, афтæ къæр-къæраг фестад. Ничи йæ зыдта, фæлæ алкæимæ рагон хæлары ныхас кодта. 

Вагзалмæ куы ныххæццæ стæм, уæд уыцы худæндзаст тæлтæг лæгæй раздæр ничи ахызт машинæйæ. 

Уайтагъд машинæ сафтид. Æз æмæ мæ чындз нæ голлаг райсыныл архайдтам. Уыцы лæг та нæ цуры фестад, йæ пъартфел мын мæ къухы фæсагъта, хатыр ракуырдта, феххуыс нын кæнын хъæуы, уый раздæр кæй не ’рхъуыды кодта, уый тыххæй. Голлаг аккой кодта æмæ йæ ахаста. Абон дæр ма нæ зыдтаиккам, чи уыд уыцы сæрныллæг адæймаг, уырыссаг кондуктор нæ куынæ афарстаид, уæд. 

— Это ваш родственник или знакомый? — Уый куы фембæрста, зонгæ дæр æй нæ кæнæм, уæд бахудт: 

— Хорошего носильщика взяли, это же начальник Закавказских железных дорог, инженер путей сообщения Собиев! 

Уыдон та дын зæронд интеллигенцийы фæзминаг лæгтæ. 

Собиты Иналæн æмæ Æмбалты Цоцкъойæн, ныры кæстæртæ, сæ фарн мæрдтæм ма ауадзут. 

Тынг дзæбæхæй сæмбæлдысты нæ фæсивæд Стыр Октябры æнусы æрдæгыл ахуырдзинадæй, хъаруйæ... Æз цы фæсивæд федтон, уыдон дзыллæты ’хсæн аууоны нæ баззайдзысты. 

Ныр цу æмæ мын фæфæрс, уыцы изæр де ’мгæрттæй немæ чи уыд, уыдон. Уæлдай салам та Хъазыбегæн, æнафоны мæн фысымуатмæ чи ныххæццæ кодта, уымæн. 

Хорз байрай, мæ зæрдиаг кæстæр! 

 

(Хæныкъаты Уæлгъа. «Сындзы къутæр».  

Рауагъдад «Ирыстон». Цхинвал. 1977 аз).  

 

Ист сты у чиныгæй:  

Æмбалты Цоцко. «Удварны хæзнатæ».  

Чиныг сарæзта Соттиты Р. — Дзæуджыхъæу: 2009.) 



<==    Комментарии (0)      Версия для печати
Реклама:

Ossetoans.com allingvo.ru OsGenocid OsGenocid ALANNEWS jaszokegyesulete.hu mahdug.ru iudzinad.ru

Архив публикаций
  Июля 2019
» Открытое обращение представителей осетинских религиозных организаций
  Августа 2017
» Обращение по установке памятника Пипо Гурциеву.
  Июня 2017
» Межконфессиональный диалог в РСО-Алании состояние проблемы
  Мая 2017
» Рекомендации 2-го круглого стола на тему «Традиционные осетинские религиозные верования и убеждения: состояние, проблемы и перспективы»
» Пути формирования информационной среды в сфере осетинской традиционной религии
» Проблемы организации научной разработки отдельных насущных вопросов традиционных верований осетин
  Мая 2016
» ПРОИСХОЖДЕНИЕ РУССКОГО ГОСУДАРСТВА
» НАРОДНАЯ РЕЛИГИЯ ОСЕТИН
» ОСЕТИНЫ
  Мая 2015
» Обращение к Главе муниципального образования и руководителям фракций
» Чындзӕхсӕвы ӕгъдӕуттӕ
» Во имя мира!
» Танец... на грани кровопролития
» Почти 5000 граммов свинца на один гектар земли!!!
  Марта 2015
» Патриоту Алании
  Мая 2014
» Что мы едим, или «пищевой терроризм»
  Апреля 2014
» ЭКОЛОГИ БЬЮТ ТРЕВОГУ
  Августа 2013
» Хетӕг Ирыстонмӕ цӕмӕн лыгъд?
» Кто такие нарты?
» Ды хъæздыгдæр уыдтæ цардæй
» ДЫУУӔ ИРӔН ЙӔ ЗӔРДӔ ИУ УЫД
» ПОМНИТЕ, КАКИМ ОН ПАРНЕМ БЫЛ...
» ТАБОЛТЫ СОЛТАНБЕДЖЫ 3АРӔГ
  Июля 2013
» «ТАМ ПОЙМЕШЬ, КТО ТАКОЙ»…
» Последнее интервью Сергея Таболова