Iriston.com
www.iriston.com
Цæйут æфсымæртау раттæм нæ къухтæ, абон кæрæдзимæ, Иры лæппутæ!
Iriston.com - история и культура Осетии
Кто не помнит прошлого, у того нет будущего.
Написать Админу Писать админу
 
Разделы

Хроника военных действий в Южной Осетии и аналитические материалы

Публикации по истории Осетии и осетин

Перечень осетинских фамилий, некоторые сведения о них

Перечень населенных пунктов Осетии, краткая информация о них и фамилиях, в них проживавших

Сборник материалов по традициям и обычаям осетин

Наиболее полное на сегодняшний день собрание рецептов осетинской кухни

В данном разделе размещаются книги на разные темы

Коста Хетагуров "Осетинскя лира", по книге, изданной во Владикавказе (Орджоникидзе) в 1974 году.


Перечень дружественных сайтов и сайтов, схожих по тематике.



Rambler's Top100 Рейтинг@Mail.ru Индекс цитирования
Статьи Словари
Здравствуйте, Гость
Регистрация | Вход
Опубл. 19.12.2010 | прочитано 1342 раз |  Комментарии (0)     Автор: Tabol Вернуться на начальную страницу Tabol
ПРИДОН ДЗУРЫ НЕСТАН-ДАРЕДЖАНЫ ХАБАР

Нурадины та дын иу бон мемæ цуан кæнын æрфæндыд; 

Иу ран доны был ысхæцыд цæст уæлвонг рагъы бæрзæндыл. 

Придон райдыдта йæ ныхас, раст зæлдаг тынау, нывæнды: 

«Федтон ацы рагъæй диссаг иухатт денджызы гуылфæнты». 

 

«Уæд цы диссаг у?» — фæрсын æй, уый мын: «Хъус, мæ хур, — фæзæгъы, — 

Ардæм иуахæмы цуаны хъазгæ 'рбафтыдтæн мæ бæхыл, — 

Доны — хъаз, уæлдæфы — уари рагæй ме 'фсургъау нæ тæхы, — 

Цъиусурагурæг куы слæууин уæлæ рагърындзы къæдзæхыл. 

 

Тигъæй алырдæм фæлгæсын цырддзаст, къухаууонæй дардыл; 

Федтон, сау ыстъæлф ыстæхы далæ денджызы тыгъдады: 

Уый тахт чи федта, йæ фæстæ мур дис нал кæндзæнис уадыл: 

Исдуг нал уыдтæн, цæвиттон, донмæ джихæй кæсгæ м' адыл. 

 

Нæ сырды хуызæн у, — загътон, — нæ хъæддаг маргъ у, — рæубазыр! 

Далæ уалынмæ бæрæгæй чема — гауызджын — æрбазынд. 

Æмæ чемайыл чырыны чидæр хуры чызджы ласы, 

Чызджы рухстауæг цæсгомыл мæй ыстъалытимæ хъазы. 

 

Чема 'рбахæццæ, дыууæ дзы рахызт сатæг-сау цагъартæ. 

Æмæ ставд быдæй йæ дзыкку чызгæн акалдта цæхæртæ; 

«Уый, мæ цæсты раз ыссыгъдис, — загътон, — арвы тæмæн уæртæ», 

Чызг зæрин хурау йæ тынтæ 'рвыста дунемæ фæйнæрдæм. 

 

Уæнгтæ 'хцон дыз-дыз ныккодтой, гъе мыл аталынг и бæстæ! — 

Уыцы 'рвон уардимæ, зæдау, æммыст, кæс, зæгъын æрмæстдæр! 

Загътон: «Баййафон сæ хъуамæ, уæгъды ма сафон мæ рæстæг»; 

Дарын ме 'фсургъыл мæ зæрдæ, — фестæнт цагъартæ цæргæстæ! 

 

Бæх фæцагайдтон, æмхуызон хъамыл базмæлыд, нынкъуысти, 

Уадид ме 'фсургъы къæхты хъæр былмæ цагъартæм ныхъхъуысти, 

Æмæ стæхынæввонг чема, маргъау, уылæнтыл куы сыстид; 

Атахт рухскалгæ зæрин хур, зæрдæ басыгъди, фæрысти». 

 

Хъуыстон паддзахы ныхæстæм æз цъæхартуадзгæ кæронмæ. 

Саргъæй расхъиудтон, ныххаудтæн зæххыл, удисгæ, дæлгоммæ, 

Рустыл тугæмхæццæ уади цæссыг, — нал касти мæ коммæ; 

«Уыцы талм бæлас — мæ мæтаг, — загътон, — амæлæты бонмæ!» 

 

Джихæй баззади мæ фысым, мардау, афæлурс и уадид; 

Арт ыл бафтыдтон мæ мæтæй, бур, мыдадз цырагъау, тади; 

Цæссыг фемæхсти, йæ рустыл ирд цæппузыртæй æруади; 

Ныфс, зæрдæтæ мын æвæрдта, рыст, мæ тæригъæдæй 'руади. 

 

Оххай-гъе, зæгъгæ, дам, ме 'взаг уый фыдбылызæн цы скарста! 

Загътон: «Раст куы дæ, дæхи мын уæд цæмæн æфхæрыс карз та? 

Уыцы мæйæнгæс чызгимæ мах нæ кæрæдзи куыд уарзтам, 

Уый дын радзурдзынæн, иугæр амонд мæн дæуыл ысбаста. 

 

Æмæ ракодтон мæ хабар æз мæ хæларæн æнкъардæй. 

Загъта: «Уый фæлтау куы фенис Нурадин-Придоны мардæй! 

Ды мæ бæрц-уæзæгмæ 'рцыдтæ — Индостаны паддзах — дардæй, 

Хъуамæ къæлæтджыны бадис, раис кадимæ дæ цардæй! 

 

Фæлæ Стыр Хуыцау кæй бара талмыл, — фидыцы бæласыл, 

Тагъд йæ зæрдæйæ дæр уымæн масты судзгæ фат ысласы. 

Уый нын ракæны йæ хорзæх æмæ дудгæ зыны, тасы, 

Не 'нцой балæугæ, нæ уадзы мах фæрæдийын, фæтасын. 

 

Мах цæссыгдзастæй фæстæмæ Мулгъазанзармæ цыдыстæм, 

Уым мæ хæрзгæнæгæн загътон: «Ды мæныл мæтæй фæрыстæ. 

Иу, ды мын зоныс мæ сагъæс, ды — мæ иунæг ныфс, зæххыстæн! 

Хион-хицонау æнусмæ ды мæ зæрдæмæ ныххызтæ. 

 

Уæдæ иу хорзы мын бацу æмæ макуы 'ркæ фæсмон дæр: 

Тагъд мын де 'ххуысы сæр бакæн де 'хсар, де 'рхъуыды, дæ зондæй! 

Зæгъ, — куыд фервæзон, цы хуызы ацы дудгæ фыдтæй, сонтæй? — 

Уый куы не ссарон, — йæ мæтæй судзгæ бастæлдзынæн сонтæй!» 

 

Нурадин зæгъы: «Хуыцауæй æз хуыздæр амонд цы курон, — 

Номдзыд Индийæ мæм 'рыфтыд хурты хурон лæг — цыкурон! 

Уый цæй бæрц кад у мæ бæстæн, ууыл бирæ та цы дзурон! 

Æз — æнусбонмæ дæ цагъар, — сомы ницы давы цурон. 

 

Мулгъазанзарыл сæ фæндаг дарынц алы бæсты наутæ, 

Алы диссаджы хъуыддæгтæ, алы сусæг-æргом цаутæ; 

Фенæм, бакæсæм, — фыдудæн, судзгæ сагъæсæн æвгъау дæ: 

Хос, хæрзамонд дын дæ удæн ам куы сныв кæнид Хуыцау дæр! 

 

Наутыл, чематыл фæйнæрдæм адæм арвитæм фæдисы: 

Уыцы рухс мæй ма кæд искуы искæй бафтыдтаид дисы. 

Хъуыддаг базонæм лæмбынæг, — хъæц æхсарджынæй дæ рисыл: 

Ивы, боныгъæдау, уавæр цины, сагъæсы цæдисы». 

 

Нурадин-Придон æрсидтис чема, наутæрджытæм уайтагъд: 

«Фесæфт иу рæсугъд чызг, хъуамæ денджызтыл æрзилат, — загъта, 

Уый — нæ уазæгæн — йæ мæтаг, цин ын басгуыхут сымах та. 

Ам уæ ма фенон — æнæсгæрст искуы иу къуым дæр ныууагътат! 

 

Алы наулæууæны хъуамæ уат уæлдай къæрцхъус уæ балцы: 

Уый куыд уыдзæн æмæ чызгæй мачи ма фехъуса мацы». 

Уæгъды барухс и мæ зæрдæ, ныфс æгæр раджы мæ бацыд; 

Уыцы рухс цин мын мæ риуы ныр æфсармы хъама садзы. 

 

Мæн ысбадын кодта Придон рухс паддзахбадæн бынаты, 

Загъта: «Не 'мбæрстон, нæ зыдтон, ныр кæй фæрæдыдтæн — хатын: 

Номдзыд Индийы паддзах дæ, бадгæ, — ма дæм хъæуæд хатын, 

Уа дæ лæггадгæнæг, — уый та чи нæ банымайдзæн кадыл?!» 

 

Цæй, цы бирæ дзурон, мæнæ здæхынц не 'рвыст лæгтæ дардæй — 

Алчи 'рхæндæгæй, фæлладæй, тыхст, афтидармæй, æнкъардæй. 

Никуы ничи, дам, и фенæг чызджы удæгасæй, мардæй. 

Тынгдæр фемæхсти мæ цæссыг, — уары уадултыл йæ уардæй. 

 

«Нурадин цæра, — Придонæн загътон, — не скæнæг æвдисæн, — 

Ныр, куыд æй зæгъон, кæрон дæр нæй мæ хъизæмар, мæ рисæн, 

Дæу куынæуал фенон, — зонын, уæд мæ рухс бон дæр æризæр, 

Афтæ де знагæн йæ зæрдæ судзгæ-дудгæйæ фæризæд! 

 

Фæлæ, нал мæ уырны, иугæр — ам ма разына мæ уарзон, — 

Бар мын ратт æмæ та дарддæр ме 'лгъыст цардвæндаг ивазон». 

Фемæхст фысымæн йæ цæссыг, цæсгом афæлдæхт мылазон. 

Загъта: «Ме 'фсымæр, æнæ дæу ныр куыд цин кæнон, куыд хъазон?» 

 

Хабар адæммæ куы фехъуыст, — уынгты хъарм цæссыг ысмалтау; 

Алчи цæстытæй æнæвгъау ирд цæппузыртæ ныккалдта. 

Чи мын пъатæ кодта, чи сæ тыхст мæ уæрджытыл, — лæуу уал, дам, 

«Мах — дæ сæрылхаст, æнæ дæу циу нæ удæгас, нæ цард та?!» 

 

«У мæхицæн дæр бæгуы зын, абон а бæстæй фæцæуын, 

Фæлæ, — загътон сын, — æнæ уый мæн паддзахбадæн нæ хъæуы. 

Искуы уацары дзыназа, — мæн цы хъуыддаг ис уæлæуыл?! 

Макæ, ма дзурут, æдых у ам уæ фæндиаг, уæ кæуын». 

 

Нурадин-Придон ыскодта уæд йæ сау æфсургъ мæ разæй: 

Ахæм ницы мæм и д' аккаг хорз, æвæджиауæй, уазæй; 

Зонын, ацы 'фсургъ дын мулкæй у бæллиццагдæр, мæ уазæг, 

Уый дæ, уадтымыгъы 'хситтау, рог ыскъæфдзæнис æдасæй. 

 

Придон рацыди мæ фæстæ, бæстæ баталынг нæ куыдæй. 

«Цæй, хæрзбон»,-зæгъгæ, мыл атыхст, хайджын — ме стыр хъыг, мæ фыдæй! 

Ног та 'рхæндæгæй ныккуыдтой адæм уый фенгæ, бæгуыдæр: 

Ниугæ баззад, цыма мæнæ фырт фæхицæн ис йæ фыдæй. 

 

Дарддæр ацыдтæн, хæтын та, зилын дунейы кæрæтты; 

Къуым нæ ныууагътон æнæсгæрст никуы сурыл æмæ дæтты, 

Фæлæ, марадз зæгъ, нæ фæци чызгæн фембæлæг йæ фæдтыл! 

Æмæ схъæддаг дæн, фыдмаст мын мисхал удæнцой нæ дæтты. 

 

Загътон: «Дарддæр ма мæ фæндаг уæгъды денджызтыл цы дарон? 

Мæнæ сырдты 'хсæн мæхицæн хъæды удæнцой ыссарон». 

Æз Асматитæн: «Фæфыстат удæй бирæ дæр ма хъалон, 

Æмæ не 'мбæлы, сымах ма хъæды хъизæмарæй марон. 

 

Ныр фæфардæг ут, ыскæнут исты 'ндæр сæрфат уæ цардæн, 

Кæд мæ судзаджы цæссыгтæй хайджын нал уаиккат дарддæр». 

«Ма зæгъ, — дзурынц мын, — нæ уыдзæн уæд нæ уды сагъæс къаддæр, 

Бар нын ратт æмæ кæндзыстæм демæ цин дæр æмæ 'нкъард дæр! 

 

Макуы ма 'рцæуæд, тызмæг ныл афтæ рахæта нæ Хуыцау, 

Æмæ мауал уынæм немæ дæу дæ саулохыл, нæ хицау. 

Ды — нæ хурзæрин, æнæ дæу махæн ницы у нæхи цард! 

Хатт дæм худгæ дæр фæкæндзæн амонд, — цасфæнды дæ лидза». 

 

«Афтæ баззадысты мемæ, тынг мæм бахъардта сæ лæгъстæ. 

Гъе стæй адæмæй, — куырм уыгау, — иппæрд иунæгæй æмбæхстæн... 

Æмæ, се 'мдзæринау, семæ цардтæн саг-сæгуыттæн, сæгътæн, 

Дард, æдзæрæджы мæ сагъæс кодтон атагъатæн, хæхтæн. 

 

Ацы стыр лæгæт сæхицæн ам домбай уæйгуытæ скъахтой. 

Хæст нын бацайдагъ, бæргæ сæ кардæй карз тохы фæцагътон, 

Фæлæ уыдон дæр сæ быныл мæн æнæ цагъар ныууагътой 

Æмæ ме 'намондæн ноджы марг мæ зæрдæмæ ныттагътой. 

 

Гъе уæдæй фæстæмæ мæнæ цæрдтæй мæрдты 'хсæн лæзæрым; 

Куы кæм уадзыгæй ныххауын, куы кæм фæкæуын мæ сæрыл. 

Мæстæй рафтыдис Асмат дæр, мемæ лæгæты цы цæры?! 

Æз фæхæстæг дæн сыджытмæ, ризын ингæны къæсæрыл. 

 

Уыд ыстайы 'нгæс мæ рæсугъд, уымæн бауарзтон ыстайы, 

Уымæн ме стайдзарм уæлæфтау мæн, кæлæнтæ фынау, сайы. 

Уый мын бахуыйы мæ хогонд æмæ чызджы мæтæй тайы. 

Мæн мæхи марын куыд фæнды! Фæлæ цардæгасæй зайын. 

 

Ахæм ничи ис, нывыл ын йе 'гъдау радзура ныхæстæй, 

Æмæ уыцы хур æрттивгæ атахт, атары мæ цæстæй. 

Бадæн уый тыххæй æмдзæрин хъæды сырдтимæ йæ фæстæ 

Æмæ ме скæнæг Хуыцауæй курын тагъд мæлæт æрмæстдæр». 

 

Тариелы рустыл фемæхст цæссыг, — тугæмхæццæ уайы; 

Цыма лал фæрдгуытæ тулы рухсдзыд урс-урсид дзæнхъайыл. 

Автандил кæуы, йæхи та уый дæр уардидоны найы. 

Чызг лæгъстæ кæны, йæ куыдæй исчи, марадз зæгъ, æнцайы. 

 

Дзуры йе 'рдхордæн фæстагмæ Тариел, мæгуыр, æнкъардæй: 

«Дæу ысбуц кодтон, мæ зæрдæ уый хыгъд фесхъаудтон цыргъ кардæй: 

Зоныс, алцы дын бæрæг у ныр мæ хъысмæтæй, мæ цардæй. 

Аздæх, цæй, мæ бон, дæ хурмæ, — фаг дæм фенхъæлмæ каст дардæй». 

 

Автандил зæгъы: «Зын мын у, мæн дæуæй мæ къах нæ хæссы; 

Зонын, ахицæн дæн иугæр, — ниугæ калдзынæн мæ цæссыг. 

Хъус-ма 'ргом ныхас, ныббар мын, — афтæ сар кæнын нæ бæззы, — 

Ды кæуыл мæт кæныс, уымæде 'нкъард сагъæсæй цы 'ххæссы?! 

 

Зæгъгæ, хосгæнæг фæрынчын, — уымæй хосгæнæгдæр ма уæд, — 

Уайтагъд басиддзæн æндæрмæ уый — йæ низыхатт фæлгъауæг. 

Уымæн радзурдзæн йæ уавæр, сон æй бадомдзæни науæд: 

Исчи искæйы низ — сурæг, исчи искæйы рис — хъауæг. 

 

Уæдæ, хъус-ма мæм, нæ кæнын хус, былалгъ ныхас рæузоцдæй, — 

Байхъус мин хатты, мæ дзырдыл хъоды ма бакæн æнцонтæй: 

Зон, нæ бауыдзынæ ницы ды дæ зæрдæзнæт, дæ сонтæй. 

Мæн цæуын хъæуы мæ хурмæ, бирæ нал баззад мæ бонтæй. 

 

Уарзты фидары нысанæн фенон уый æмæ зæгъон ын: 

Ацал-ауал азы хъæды дæу цы судзгæ сагъæс домы. 

Иу, æрмæст уал дæ мæхæдæг зæдты 'вдисæнæй цы домын, — 

Не 'муд, не 'нувыд цæдис нын хъуамæ балхынцъ кæна сомы. 

 

Ратт мын фидар дзырд, — уыдзынæ ам дæ рох къæдзæх-лæгæты, 

Æз æрцæудзынæн фæстæмæ, — демæ 'рмæт кæнон дæ мæтыл, 

Зæгъгæ, бахъуыди дæу тыххæй, — райгæ сæмбæлон мæлæтыл; 

Арвы бафæндæд, нæ къухы бафта хурзæрин — тæмæнтын!» 

 

Тариел фæзæгъы: «Диссаг, хи æцæгæлоныл мары! 

Афтæ уардийыл йæ сонт уд никуы булæмæргъ нæ хъары. 

Дæу куы ферох кæнон искуы, — ноджы бахауон фыдсары. 

Æммыст, тагъд та дæ куы фенин ам — мæ талмбæлас хæлары! 

 

Де 'рвон талмгуыр мыл кæд искуы аууон — удæнæхцон — тауа, 

Ма 'гъгъæл, — маргъау ма мæ зæрдæ хæхтæм сатæгагур хауа! 

Уас, дæ фæливæг æнусмæ хайджын хуры рухсæй ма уа! 

Рацу, ра, мæ хур, мæ цин та худгæ дидинæг æфтауа!» 

 

Ууыл балхынцъ и сæ сомы æмæ мигъаууæтты, хуртау, 

Ногæй бацыдысты, рустыл фегъуыз урс дзæнхъа, фæбур та. 

Уый фæхицæны зын сагъæс удмæ, знæт сырдау, лæбурдта 

Æмæ сбон кодтой хæларæй иумæ иу мады хъæбултау. 

 

Райсом бондзирдзурыл фестад Автандил йæ хуыссæнуатæй. 

Загъта йе 'рдхордæн: «Хæрзбон уал!» Иу сæ нал æфсæсти пъатæй, 

Тариелы зæрдæ й' ацыд цыма фелхыскъ кодта фатæй. 

Хъæзы ф' аууон æмæ 'хсыдта Автандилы дæр фыдкатай. 

 

Хъæзмæ чи рауад йæ фæдыл? — Уый, Асмат, мæгуыр, — дзыназы, 

Куы йæ зонгуытыл æрхауы ниугæ лæппуйæн йæ разы, 

Зæгъгæ, тагъд, дам, æм æрыздæх, чызг йæ хъуыры цъар ивазы. 

Лæппу: «Хорз, мæ хо, дæхицæн ма кæн додойæ уæлдай зын. 

 

Бабыхс иу чысыл, тындздзынæн æз æвæстиатæй ардæм, 

Ацу, хъахъхъæн æмæ лæппу цоппай мауал кæна дарддæр. 

Мæй, дыууæ мæймæ зындзынæн, кæнæ, зонут-иу æй, мард дæн, 

Фæлæ ма зæгъут, — сымахыл искуы рацæуон мæнгардæй». 



<==    Комментарии (0)      Версия для печати
Реклама:

Ossetoans.com allingvo.ru OsGenocid OsGenocid ALANNEWS jaszokegyesulete.hu mahdug.ru iudzinad.ru

Архив публикаций
  Июля 2019
» Открытое обращение представителей осетинских религиозных организаций
  Августа 2017
» Обращение по установке памятника Пипо Гурциеву.
  Июня 2017
» Межконфессиональный диалог в РСО-Алании состояние проблемы
  Мая 2017
» Рекомендации 2-го круглого стола на тему «Традиционные осетинские религиозные верования и убеждения: состояние, проблемы и перспективы»
» Пути формирования информационной среды в сфере осетинской традиционной религии
» Проблемы организации научной разработки отдельных насущных вопросов традиционных верований осетин
  Мая 2016
» ПРОИСХОЖДЕНИЕ РУССКОГО ГОСУДАРСТВА
» НАРОДНАЯ РЕЛИГИЯ ОСЕТИН
» ОСЕТИНЫ
  Мая 2015
» Обращение к Главе муниципального образования и руководителям фракций
» Чындзӕхсӕвы ӕгъдӕуттӕ
» Во имя мира!
» Танец... на грани кровопролития
» Почти 5000 граммов свинца на один гектар земли!!!
  Марта 2015
» Патриоту Алании
  Мая 2014
» Что мы едим, или «пищевой терроризм»
  Апреля 2014
» ЭКОЛОГИ БЬЮТ ТРЕВОГУ
  Августа 2013
» Хетӕг Ирыстонмӕ цӕмӕн лыгъд?
» Кто такие нарты?
» Ды хъæздыгдæр уыдтæ цардæй
» ДЫУУӔ ИРӔН ЙӔ ЗӔРДӔ ИУ УЫД
» ПОМНИТЕ, КАКИМ ОН ПАРНЕМ БЫЛ...
» ТАБОЛТЫ СОЛТАНБЕДЖЫ 3АРӔГ
  Июля 2013
» «ТАМ ПОЙМЕШЬ, КТО ТАКОЙ»…
» Последнее интервью Сергея Таболова