Iriston.com
www.iriston.com
Цæйут æфсымæртау раттæм нæ къухтæ, абон кæрæдзимæ, Иры лæппутæ!
Iriston.com - история и культура Осетии
Кто не помнит прошлого, у того нет будущего.
Написать Админу Писать админу
 
Разделы

Хроника военных действий в Южной Осетии и аналитические материалы

Публикации по истории Осетии и осетин

Перечень осетинских фамилий, некоторые сведения о них

Перечень населенных пунктов Осетии, краткая информация о них и фамилиях, в них проживавших

Сборник материалов по традициям и обычаям осетин

Наиболее полное на сегодняшний день собрание рецептов осетинской кухни

В данном разделе размещаются книги на разные темы

Коста Хетагуров "Осетинскя лира", по книге, изданной во Владикавказе (Орджоникидзе) в 1974 году.


Перечень дружественных сайтов и сайтов, схожих по тематике.



Rambler's Top100 Рейтинг@Mail.ru Индекс цитирования
Статьи Словари
Здравствуйте, Гость
Регистрация | Вход
Опубл. 12.12.2010 | прочитано 3945 раз |  Комментарии (0)     Автор: Tabol Вернуться на начальную страницу Tabol
ДУРЫ-ИУ БАУАГЪТА УД

 

 

 

 

 

 

Биазырты Кромвел,  

Биазырты Людмилæ. 

Журнал «Мах дуг, 2000 аз, №6 

 

Ходы хъæу æрæнцад хохы цъуппыл Садоны æрзæткъахæны сæрмæ. Уырдæм ссæуынæн, цалдæр раны æрулæфгæйæ, бахъæуы дзæвгар рæстæг. Бæрз æмæ уагъылыйæ æмбæрзт фæхстæй сирвæзгæйæ разыны зæлланггæнаг гом тыгъдад. Æдзæрæг, æмыр бынат. Цалдæр чысыл хæдзары.Сæ царды бонтæ цыбыр кæнынц зæронд æрзæткъахджытæ. Аргъуан æмæ скъолайы хæлддзæгтæ, мæсгуыты баззайæццæгтæ... 

Зын баууæндæн у, ам 1893 азы бирæ адæм кæй цард, уый. Уыцы аз хъысмæты фæндонæй Ходмæ æрхауд Стыр Мæликк Алыксандры фырт Гиуæрги — уæззау низæй рынчын, хосгæнæн ын нæ уыд, балцы æрцыди Кавказмæ. Уыцы æрцыд мысынæн æмæ хъæуы бардуаг Уастырджийы номыл 1900 азы саргъуыдтой дины скъолайыл. Дзæуджыхъæуккаг хуызисæг Руднев Димитрийы рагон къамтæ нын æвдисынц уыцы цау — уыдысты дзы Терчы администрацийы минæвæрттæ, Мæздæг æмæ Дзæуджыхъæуы епископ Владимир — сæ сæргъы. Иу къамы дзы — аргъуаны рæбинаг хайы (альтары) нывæфтыд æмбондбыру, иннæ къамты — скъолайы агъуыст, хъæдын дзæнгæрæгдоны, йæ алыварс лæууынц адæм дзыгуырæй, Тхосты егъау дур, цæрджытæ йæ хуыдтой Уастырджийы дур. 

Хъæуы истори ма зындгонд у ноджыдæр иу номæй: цытджын аргъуыды чи уыд, уыдон æхсæн æнæмæнг уыдаид Едзиты Сослæнбег, дорасæн1-примитивист, нырыккон ирон мемориалон æмæ тæрхæгон дорасæнады бындурæвæрæг. Ходы хъæуы райгуырд æмæ царди, цалынмæ XX æнусы райдайæны Сындзыхъæумæ нæ ралыгъд, уæдмæ. Ходы хъæуы баззадысты йæ фыццаг куыстытæ дæр — цыртытæ. Ам фæзынд Уастырджи-Уаз Гиуæргийы фыццаг композици дæр. Æвæццæгæн, Уаз æмæ Дæснынывгæнæг, Ходы хъæуы фембæлгæйæ, кæрæдзи бамбæрстой æмæ никуыуал фæхицæн сты суанг нывгæнæджы мæлæты онг. 

Едзиты Сослæнбеджы биографийы легендæтæ фылдæр ис æцæг документтыл æнцойгæнæг цаутæй. Легендæтæ байдыдтой Ходæй. Мæнæ дзы иу— радзырдта йæ хъæуы зæронд цæрæг Рæмонаты Сона... 

Тхосты рагон дурыл, хæлд скъоламæ хæстæг, ныр дæр ма фенæн ис, гæзæмæ чи зыны, ахæм нывтæ — дзæбидыр æмæ фыры сæр. Дурæн фæлтæргай у йæ конд, æмæ йыл цæрæгойты нывтæ уæллаг тарбын цъарæй æрхызтысты дæллаг урс цъармæ. Уыдонæн фенхъæлæн ис æрдзы æнахуыр хъæзтытæ, фæлæ, Сонайы ныхæстæм гæсгæ, ам фыццаг хатт æруад Сослæнбеджы сарт, Сослæнбеджы уды фыццаг хатт райхъал дорасæн. Ацы нывтæ, дам, дурыл æппæты фыццаг разындысты сæхигъдауæй, ома сæ «хъæуæн балæвар кодта Лæгтыдзуар йæхæдæг». Сослæнбег, дам, сæ æрмæст фергомдæр, фæирддæр кодта, ахсджиаг цæрæгойтæ, дам, йе ’рмдзæфæй сæ хуыз скалдтой æххæстæй, кæронмæ. 

Ход ахæм бынат у, æмæ адæймагмæ цырын кæны дуне пластикон уагыл æнкъарыны миниуджытæ, хуызтæ уынæм контрастонæй, фæзыны нæм монументалон уæрæх хъуыдыкæнынад. Ахæм бынатæй рацæуы архитектор, дорасæн. 

Ход хæстæг у арвмæ. Хæхтæ сæ митæхгæд къæдзæх-тигътæ хæрдмæ сдардтой, фæлæ тыгъдад не ’рбакъуындæг кодтой. Алы къахдзæфæн дæр дзы алы хицæн дурæн дæр йæ фæстæ хъазы тæмæнкалгæ æрвхуыз дуне, хаттæй-хатт æй ахъулæттæ кæнынц æврæгътæ, дымгæ сæ’ арвы къуырфыл куы сцæвы, уæд Ам уæлдай ницы ис, алцæмæн дæр дзы йæ ран амынд у Сфæлдисæгæй æмæ адæймагæй. Хæдзæрттæ, уæрхмæ ныйивæзгæйæ, цыма хæхты мидæг ныссагъдысты, сты æрнæг дурæй амад; мæсгуытæ — наутæн фæндагамонæг цырагъцæджындзтау бæлвырд æмæ зондджын конструкцитыл арæзт. Ам дур — æрдзон аразæн æрмæг — амоны æмæ бæрæг кæны архитектурон æмæ дорасæнадон фæлгонцы авналæнтæ. 

Едзиты Сослæнбег раздæр сси дургæнæг, аразæг, уыцы дæсныйад райста йæ фыдæй. Йæ фыд Дзиг та цахæм дургæнæг уыд, ууыл дзурæг у, йæ бинонтæн кæй самадта, уыцы егъау æмæ цæстахадгæ хæдзары бындур (æндæр дзы ницыуал баззад, иннæ ныккалд). 

Йæ фыдæй цы дæсныйад райста, уымæй равзæрд Сослæнбеджы сфæлдыстады архитектурон æмæ дорасæнадон хæдхуыз синтез: фыццаг уал зæппадзы архитектурæ къуыпных (рельефон) цыртимæ, фæстæдæр — оригиналон нывæст хæдзар дорасæнон уæлæмхасæнтимæ.

 

Æхсызгон у цæст æмæ зæрдæйæн, Сослæнбеджы цыртытæ Кавказы æндæр орнаменталон цыртытæ æмæ номарæн дуртимæ куы барай, уæд. Уыдон, уыцы дуртæ, сты хæрдмæхъил, ис сыл стилизацигонд орнамент — уый нын цыма æвдисы адæймаджы фигурæтæ. Цыртæн йæ цъупп хуры зиллачы хуызæн; сылгоймаджы марды дурыл ис риуы къæпсыртæ, нæлгоймаджы марды дурыл та — бæрцытæ. Цыртæн йæ бинаг хайыл фæлдыст дзаумæттæ: пирæн, хуыйæн машинæ, хæсгард— сылгоймæгтæн; бæх, хъримаг, хъама — нæлгоймæгтæн. Сослæнбеджы тæккæ рагондæр цырт фæлхат кæны уыцы традицион формæ. Фæлæ йæ фарсмæ чи лæууы, уыцы цырт сси адæймаджы фигурæйы хуызæн: бæлвырд-бæрæг уæхсчытæ, бæрзæй. Цыртыл баззад графикон ныв, фæлæ йæ формæйæ тырны адæймаджы буары æнгæс суæвынмæ. Диссаг уый у, æмæ дорасæны скæнгæ цыртыты композици æмæ фæлгонцты эволюцийы кæй разынд скифты-аллонты-ирæтты традицион номарæн цырты рæзты бирææнусон истори. 

Цырт у зæххы ныссадзгæ цирхъы хуызæн: уымæн (Хæсты хуыцауы хуыз æвдисы) табу кодтой скифтæ æмæ аллонтæ, нывондæн ын хастой бæхтæ, уацайрæгтæ. Сослæнбеджы фыццаг цыртыл адæймаджы сурæттæ (нывтæ) кæмдæрты зæрдыл лæууын кæнынц, скифаг обæуттыл чи лæууыд, уыцы цыртытæ, Стъараполы историон музейы чи ис, уыцы аллойнаг зæппадзы гуырыкæндтæ. 

Æрæджиау кæй скодта, номарæн атрибутикæйæ пайда кæнгæйæ, биноныг хъуыдыгонд иконографи кæм ис, архитектурон æмæ декоративон фæтк кæм бахъахъхъæдта, уыцы уацмыстæ та æнахуыр хуызы зæрдыл лæууын кæнынц антикон заманы æмæ византиаг цыртытæ. Нывгæнæджы армæн йе змæлд амыдта: кæд аллонтæн сæ паддзахад, сæ историон зæххытæ, сæ культурон хæзнатæ æмæ суанг сæ ном дæр фесæфт, уæддæр адæммæ чи баззад, ног фæлтæртæм чи хызт, уыцы фарн хъуамæ иу хæрзвадат заманы сног уыдаид, цалдæр дуджы сфæлдыстадон хъарутæ йæхимæ чи ’рбамбырд кодта, ахæм нывгæнæгмæ. 

Нывгæнæн аивадимæ Сослæнбег балымæн Ирыстоны бирæ аргъуанты дины хуызфыссынады фæрцы. Уый хорз зыдта Нузалы кувæндоны фрескæтæ, Алагиры аргъуаны нывтæ æмæ иконæтæ.Сослæнбеджы уацмысты сæйраджыдæр ис дыууæ темæйы «Голгофæ» æмæ «Калмы тыххæй Гиуæргийы диссаг». Уыдон æм фæзынынц цыртытыл, фæстæдæр æм свæййынц декоративон æмæ тæрхæгон композициты темæтæ. Ходы хъæуы цыртытыл фæндырдзæгъдæг сылгоймаг æмæ хосдзауы ныв скæнгæйæ, цыртæн йæ уæллаг хайыл та сарæзта драматикон «Голгофæ». Сослæнбег йæ фыды ингæныл 1901 азы цы цырт сæвæрдта, уым калмыл уæлахиз кæны Уастырджи. Паддзахы герб — дысæрон цæргæсы сау æндæрджы аууон Уастырджи кæй лæууы, уый дзурæг у Сослæнбеджы фыды биографийы цавæрдæр цауыл, уымæн æмæ цырты композицийы дзæгъæл хуымæтæджы ницы вæййы, Цыртыл алы дзаума дæр, алы фæзилæн дæр кæнæ хъуамæ уа номарæн-мысæн æгъдауы атрибут, кæнæ марды професси, йæ куыст æмæ йæ митæ бæрæггæнæг. Ацы цырт нын дæтты нывгæнæджы фыды тыххæй уæлæмхасæн зонæнтæ: йæ райгуырды æмæ йæ амæлæты азтæ — 1837–1901, бинонтæ йæ цы номæй хуыдтой, уый — Дзиг. Æнæуи та зындгонд у дыууæ номæй —Тотеко æмæ Михалæй. 

Сослæнбегæн йæ фыццаг куысты дæр уыди хуыз. Фæстагмæ хуыз сси йæ аивадон æвзаджы æнæскъуыйгæ хай. Ходы хъæуы цыртыты рельеф æм нырма уæлæнгай (лæгъзгомау, тъæпæнгомау) у, уымæ гæсгæ дзы Сослæнбег фылдæр йæ хъус дары хуызмæ. Æмæ кæд æппæт цыртытæн дæр сæ хуызфыст нæ баззад, кæм баззад, уым та гæбæзтæй, уæддæр Сослæнбеджы хуызфыссынад раст бамбарынæн фадат дæттынц рагон рох уæлмæрдтæ, уымæн æмæ сын сæ хуызфыстмæ ничи ’внæлдта, ничи йæ ног кодта. Нывгæнæг пайда кодта сырх, цъæх, сау, урс, æрвхуыз, бур ахорæнтæй. Фæныкхуыз дуртыл æппæт хуызтæ дæр бадынц ирдæй, фæлæ хиуылхæцгæйæ, тынг нæ хицæн кæнынц æрдзон хуызтæй (кæрдæг, арв æмæ дурхъуынайæ). Хуыз Сослæнбегмæ хæссы символикон «уаргъ», уыцы символикæ райхалынæн нын ахъаз кæны æртæ хуызæй конд ирон национ тырыса. Цалынмæ йæ официалон хуызы нæ банымадтой, уæдмæ-иу сырх, бур æмæ урс уадздзæгтæ бабастой кувæндоны бæлæстыл, нывонд фосы сыкъатыл. Сослæнбег традицион ирон символикæмæ бафтыдта чырыстон элементтæ. 

Сослæнбеджы конд цыртытыл фон фылдæр хатт у æрвхуыз кæнæ урс, фæлæ ма вæййы фæлмæн кæрдæгхуыз цъæх дæр. Уыцы хуызтæ баст сты арвимæ, мæрдты дунеимæ, нывгæнæг йæ хъайтарты æвдыста уыцы дунейы къæсæрыл лæугæйæ. Сау хуыз фыдохы хуыз, æнæцудгæйы æмæ фидары хуыз. Сау кæрдæнтæ сылгоймагыл, сау цухъхъатæ нæлгоймагыл. Сауæй ахуырст сты цæсты кæрæттæ, рихитæ, топпытæ, хæрзиуджытæ. Фæлæ хъама арæх вæййы урс, уымæн мыййаг нæ, æмæ æвзистæй у, (хицæн æвзист хæйттæ уыд топпытæн, дамбацатæн дæр), фæлæ уымæн, æмæ дзæнгæлгæнæг у æрвон рухсы хуызæн. Сырх хуыз— хæстхъомы, лæджыхъæды хуыз, уымæ гæсгæ топп æмæ дамбацайы дзыхтæ, бæрцыты сæртæ сырхæрттывд фæкæнынц, фæлæ ма уымæй дарддæр сырх хуыз у тыхджын æнкъарæн, уарзт æмæ уарзон адæймаджы бахъахъхъæныны хуыз. Ходы хъæуы арæх адæймаджы фигурæйы алыварс æртыхсы рельефон æрдынæг, у сырх ахуырст. Цыртытæй иуыл, нæлгоймаг æмæ сылгоймаджы нывтæ кæуыл ис, ууыл та сырх хуыз у интимон мотив аразæн фæрæз. 

Уыцы дуры хуызтæ се ’ппæт дæр æрызгъæлдысты, рахатæн ма дзы ис æрмæст: сылгоймаджы кæрдæн æмæ нæлгоймаджы худ, уыдысты сау (зынынц ма дзы кæрдæны сау хаутæ, сау роны нывæфтыдтæ), къаба уыди бур. Сырх хуыз хуыздæр баззади нæлгоймаджы цухъхъайыл, сылгоймаджы къабайы риуылдарæн дзаумайыл. Сылгоймаг йæ рахиз къухæй хæцы фæндырыл, йæ галиу къух æрæвæрдта йæ лæджы уæхскыл. Нæлгоймаг сылгоймаджы йæ рахиз къухæй æрбахъæбыс кодта, йæ галиу къухæй хæцы йæ астæуыл баст хъамайыл. Тымбыл хæларæнгæс цæсгæмттæй æнкъардæй кæсынц цæстытæ: уарзæгой æмкъæйтты фæлгонц. Цыртыл цы фыст уыд, уый нæ баззад, æмæ ахæм композици кæцæй æмæ цæмæн равзæрд, уый тыххæй бæлвырд нæ бон ницы у зæгъын. Кæрæдзи чи æрбахъæбыс кодта, ахæм сылгоймаг æмæ нæлгоймагыл ма фембæлæм Сындзыхъæуы — Сослæнбеджы хæдзары къулыл. Уым Сослæнбег равдыста йæхи æмæ йæ бинойнаджы. Цыртыл ахæм интимон интонаци нæм æнахуыр кæсы: мемориалон композици вæййы официалон парадон портреты хуызæн, хъуамæ хиуылхæцгæ уа. Чи зоны, сырх хуыз ам амоны канд уарзт, хæстæгдзинад нæ, фæлæ ма кæрæдзи бахъахъхъæнын дæр. Чи зоны, дыууæ къайы дæр амардысты, сæ бинонты ном æмæ намыс хъахъхъæнгæйæ, гæнæн ис, уой, æрыгонæй чи фæхъуыд, ахæм æмкъæйттæ. Иу хабар гуырысхойаг нæу: уыцы æмкъæйтты биографийы уыди цавæрдæр трагеди. 

Ходы хъæуы цыртытыл ахорæны уæлцъар кæй æрызгъæлд, уый раргом кодта нывгæнæджы хуызфыссынады иу æууæл — Сослæнбег пайда кодта хуызтæ кæрæдзийыл æвæрынæй. Цæсгæмттыл фыццаг уымæ гæсгæ æвæрдта морæ хуыз, стæй йын йæ уæлæ æвæрдта урс хуыз, æмæ сæ фæрстæй бинаг хуыз æддæмæ зынди тарæй. Уый у профессион мадзал, йæ фæрцы-иу цæсгом фæци тымбылдæр, гуырахстджындæр, æрвхуызы бын нывгæнæг арæх фæкæны урс хуыз, æрвхуыз разыны сыгъдæгæй, свæййы æндавагдæр. 

Сослæнбеджы цыртытæ сты Ирыстоны бирæ уæлмæрдты, сæйраджыдæр Алагиры æмæ Дыгуры районы. Уæлдай зындгонд сты Сындзыхъæуы цыртытæ. Ам нæм йæ алы ныв дæр кæсы портреты хуызæн, афтæ тынг индивидуализацигонд дзы сты фæлгонцтæ. Иу цыртыл — æнæзонгæ чызг, æрвхуыз къабайы, хуыд ыл ис дидинæг, сау дæргъæццон æфцæггот. Тымбылдзæсгом, ставдуадул, цыбырæлвыд сæрыхъуынтæ, бинаг был гæзæмæ ракъуыпп, зæбулгомау дзыхы къуымтæ цæсгомæн дæттынц æрхæндæг хуыз. Бæзæрхыг, фидар буар, цардæй дзаг. 

Зына-нæзына у ассиметрион: йæ иу цонг у даргъдæр, йæ сæр æркъулгомау йæ рахиз уæхскмæ, рахизырдыгæй йæ сæрыфаст у пухдæр. Йæ галиу къухы — дидинджытæ, йæ рахиз къухы — чиныг. Æппæт уыцы детальты фæрцы сурæт хызт у æндзыгдзинадæй. 

Рæсугъд у сауцæст Санахъоты Галя, нывгонд у йæ гыццыл чызгимæ, Йе ’нæлаз æнцад-æнцой тымбыл цæсгом фидауы йæ уæхсчытæ æмæ йæ сæрыл æппæрст кæрдæнæй, рæхснæг астæу æнгом æрбалвæста рон, хæрдмæ дзы цæуынц къабайы фæлмæн уырынгтæ ссывдтытæ. Йæ мады къабайы цур (раз) гыццыл чызг цардхуыз æвдыст нæу, уый цыма, у, мад суæвын кæмæн нæ бантыст, ахæм сылгоймаджы символ. 

Бакастджын, æвæлмаст у Хъайтыхъты Сасинкъа — ирон сылгоймаджы удыхъæд æвдисæг. Хуымæтæджы йæ мыййаг не сфæлдыста Сослæнбег национ дарæсæй, йæ риумæ йын йæ рахиз къух систа — арфæйы нысан. Уыцы фæлгонцæй зæрдыл æрлæууы Нарты Сатана. 

Ас адæймæгты сывæллæттимæ кæм æвдисы нæ дорасæн, уыцы нывтæ сты архаикондæр, иконæйы хуызæн: фыд æмæ мад хъæбыс кæнынц сæ сывæллæттæн, сæ фигурæтæ— иувæрсыг, иу нывæстыл арæзт. Сывæллон кæддæриддæр вæййы йæ ныййарæджы дарæсы цур, йæ сæр — роны онг. Никуы йæ сисынц сæ къухмæ, сæ къæхтæй йын уæлдæр уæвæн нæй. Уый тынг символикон у, уымæн æмæ мæрдты удтæ цы дунемæ цæуынц, уым сывæллон ногæй хъуамæ райгуыра. Цыртыл уый æнхъæлмæ кæсы уыцы райгуырдмæ. 

Иу схемæйыл хæст у Сослæнбег, хæсты чи баззад æмæ фæсхæст чи фæмард, уыцы нæлгоймæгты цыртытыл дæр. Йæ алы цыртыл дæр — нæлгоймæгты сау цухъхъатæ, уæлдзарм худтæ, сæ рахиз къухты — ехсытæ кæнæ дамбацатæ, сæ астæутыл — хъаматæ. Фæлæ диссаг у — уыцы композицион схемæйы арæнты характертæн ис алыхуызон градацитæ: æнцад-æнцой, æнæгуызавæ, хиуыл æууæндаг у Хъайтыхъты Сослæнбег йæ æртæкъуымон сау рихитимæ; тызмæг æмæ æхгæдзæрдæ у хæсты амæддаг Байаты Беслæн æрхæндæг æмæ æнтъыснæг у, йæ хъамайы фистон къухæй чи нылхъывта, уыцы Фардзинты Тедо. Уæлдай дисы нæ æфтауынц йæ цæсгом, йæ былтæ æмæ йæ цæстыты хæрзаив, йæ дарæсы детальтæ. 

Хъыгагæн, ахорæнтæ нæ баззадысты æппæт цыртытыл. Æрмæст иугай цыртытæ, стæй ма Сослæнбеджы хæдзары рельефтæ фадат дæттынц нывгæнæджы сæрибар хуызфыссæн уагыл дзурынæн: уый канд цæсты кæрæттæ аив нæ ахуырста, астæуæй æвæрдта гагуы, æрзылдта-иу æрфыг, фæлæ ма ныв кодта хинхудтгæнæг, уæрæх æмæ зылынгомау æвæрд цæстытæ, сагъæсæй дзаг, æнкъард цæстытæ. 

Цырты бындур у гайла — кæнæ дурæн йæхи бакъахынц, кæнæ йæ самайынц агуыридурæй. Ходы хъæуы, къæдзæхтæ æмæ астæуæнусон гæнæхты, фидæртты æхсæн, цыртыты архитектурон арæзт у зæппæдзтæ кæнæ мæсгуыты хуызæн. Фæстæдæр Сындзыхъæу, Къора, Урсдон æмæ Алагиры уæлмæрдты кæй скодта, уыцы цыртытæн — хæхты рæбынты, дæлвæзты, хъæддаг фæткъуытæ æмæ кæрдотæм хæстæг, дидинкалæг бæлæстæ æмæ къутæрты æхсæн — сæ архитектурæ у цæджындзтыл æвæрд æрдынæджы хуызæн. Утилитарон функци æххæст кæнгæйæ, цырт уымæлæй хъахъхъæнгæйæ, æрдынæг амоны æндæр дунемæ бацæуæн. Æмæ æндæр дунейы къæсæрыл рухс æмæ тары æхсæн йæ хъайтарты æрлæууын кæнгæйæ, нывгæнæг уыдонæн ратты райдзаст, бæрæгбонхуыз бакаст. 

Æвæццæгæн, цæджындзтыл æвæрд æрдынæг æмæ уыцы цæджындзтæ гуцъула бæстытæй цæуынц, Ход æмæ Алагиры аргъуанты рæбинаг хæйтты цы быругæндтæ ис, уыдонæй. Уымæй нын цыртытæ нæ зæрдыл лæууын кæнынц чырыстон аргъуанты «сыгъдæг» византиаг стиль. Фæлæ уыцы композици Сослæнбег рацарæзта йæхирдыгонау, бахаста йæм национ орнаменты элементтæ, традицион ирон символикæйы фæлгонцтæ. Райдайæны уый æцæг арæзта ахуырст æмæ быд цæджындзтæ, уыдоныл-цу æрæвæрдта быд æрдынджытæ, фæстагмæ йæм быд гуцъулатæ систы дзыккутæ. Дзыкку цыртытыл æртыхсы бирæ нывты алыварс, свæййы хъæдын лæдзæг, лæдзæгæн йæ сæр та у бæгънæг сылгоймаджы фигурæ. Дзыкку æртыхст Хурхоры кувæндоны монументалон композици, «Уастырджи мары залиаг калм», зæгъгæ, уый алыварс. 

Быд дзыкку у магион дзаума, ис ын фыдбылызæй хизæн функцитæ. Дзыкку у дун-дунейы фарн æмæ бæркады мад — Бæсты Мады нысан. Фæлæ дзыкку у калмы хуызæн, калмау йæхимидæг стыхсы цадæггай, уылæнау хилы зæххыл, дзыкку тыхсы сæры алыварс, быры чъылдымыл, уæхсчытыл. Уыцы дыууæ фæлгонцы нын кæрæдзийыл абарынмæ не ’ргом здахынц дорасæны уацмыстæ. 

Дзыкку æмæ калм кæм ис, уыцы лæдзджытыл фæлхатгонд цæуынц бæлвырд сюжеттæ. Фыццагыл уынæм мады, лæдзæджы сæрыл бæгънæг сылгоймæгтæ, лæдзæгæн йæхиуыл та — бæгънæг сывæллæттæ. Дыккæгтыл уынæм калмимæ тохы темæ, уым калм кæддæриддæр у фыд, фыдбылыз, æмæ йыл композицийы кæрон (лæдзæджы сæрыл) фæтых вæййы хъайтар — цухъхъа æмæ нымæты мидæг, йæ астæуыл хъама, хæцы бæхы идоныл. 

Фæлæ калмы фæлгонцæн ирон фольклоры дыууæ нысаниуæджы ис. Хъобайнаг бронзæ фæрæттыл (нæ эрæйы агъоммæ II миназы кæрон — I миназы райдайæн) калмы бынат ис дун-дунейы бинаг ярусы, баст у зæхх æмæ донимæ. Скифтæ кæмæй равзæрдысты, уый уыд калмкъах сылгоймаг — Хуыцау Апи. Ирон фольклоры ис калмы сюжет: йæ комы дары цыкурайы фæрдыг — йæ фæндтæ-фæндиæгтæ сæххæст кæнынæн. Калмыл фæуæлахиз уыдаид æмæ йын йæ фæрдыг байстаид намысджын, сыгъдæггзæрдæ хъайтар. 

Дзæвгар адæмон нывæфтауджытау, Сослæнбег хъæдæй арæзта хæдзары мигæнæнтæ, лæдзджытæ æмæ кæхцытæ. Фæлæ сæ арæзта традицион уагыл нæ, фæлæ куыд примитивист, æрмæст йæхи сæрмагонд авналæнтæм гæсгæ. Уыдонæн сæ фылдæр уыдысты цардыуагон дзаумæттæ нæ, фæлæ декоративон хæзнатæ. 

Зæрдæмæдзæугæ сты йæ кæхцытæ. Вазыгджын сæ архитектоникæйæ, дорасæнон къæхтимæ, уæрхмæ фæйнæрдæм тыгъд къухтимæ, сæ уæлæ кæронæй нывондаг цæрæгойты (дзæбидыр, саг, фыр, сæгъ) сæртæ, адæймæгты фигурæтæ, уыцы кæхцыты сюжеттыл уынæм тугисыны мотив. Композици фæуы рельефон уадздзæгтæй, ис сыл номарæн тексттæ. Ахæм кæхцытæй иуыл фенæн ис æнæхъæн дуне фыдхæссæг иблистимæ, адæймаджы алы митимæ. 

Хъæдæй дæр, дурæй дæр нывгæнæг фæлгонц аразы егъау формæйæ, хицæн цæмæдæртæм йæ хъус нæ даргæйæ. Цымыдисаг у Дзæрæхохты Хадзы-Мураты сурæт. Уæззау хъуынджын нымæт æвдисы ахæм амалæй: нымæты уæлцъар лыстæг æхсныфтау скарста, цыма йæ даргъ хъуынтæй сты, афтæ. 

Нывгæнæг-иу бæлвырд адæймаджы куы ’вдыста, уæд лæмбынæг йæ хъус дардта йæ цæсгом, йæ фигурæйы хицæндзинæдтæм, йæ костюмы детальтæм. Сослæнбеджы зæрдæ, æвæццæгæн, йæхи тынг ласта мидхæсты хъайтар Дзæрæхохты Хадзы-Муратмæ. 

Тугъанты Махарбеджы номыл аивадон музейы сты йæ дыууæ портреты, хъæдæрмæгæй арæзт. Хадзы-Мурат æвдыст у лæугæйæ, уæлахиздзауæй (хъама, топп, ехсимæ). Фæлæ пыхцылрихи, фæтæнуæхск, йæ цæсгомыл æхсары бæрджытæ, уæлдзарм худ æмæ хъуынджын нымæт — йæ уæлæ. Ацы нæлгоймагмæ кæсгæйæ, мах уынæм легендарон адæймаджы фæлгонц. Уæлдай аив у, йæ галиу къухæй ехсыл кæм хæцы, уыцы деталь: йæ сæр бæрзонд систа, лæмбынæг æмæ тызмæг цæстæнгас æлхынцъ æрфгуыты бынмæ. Ехс йæ къухæй æлхъивы, цыма хæстон раздзоджы цыты лæдзæг у, уыйау. 

Иу къорд куысты йæм фæзынди Хетæгкаты Къостайы мотивтыл. Къоста æмæ Сослæнбег уыдысты æмдугонтæ (сæ карæй цъус йеддæмæ нæ хицæн кодтой). Алкæмæн дæр дзы аивады уыд йæхи фæндаг, фæлæ ахъуыдыгæнæн ис: Къостайы нывтæ йын уыдысты дæнцæг сæрибар формæтæ фæлдисынæн, тæрхæгон уацмысы вариант. Сослæнбеджы «Æрхæндæг зæд» зæрдыл лæууын кæны Къостайы ныв уыцы номимæ, «Æргъомхæссæг сылгоймаг» та (цалдæр варианты йын дурæй æмæ хъæдæрмæгæй арæзт) — Къостайы æндæр ныв «Дондзау сылгоймаг». Фæлæ Сослæнбег у тызмæгдæр æмæ хуымæтæгдæр. 

Сослæнбег уыд æцæг гуманист. Дыууæ хæсты æрæййафгæйæ, уый алыхуызон дардта йæхи 20-æм æмæ 40-æм азты. Мидхæсты заман, Сындзыхъæу урсытæ куы бацахстой, уæд нывгæнæг йæ хæдзары æмбæхста уырыссаг сырх командиры. Хъарманы хъæуы уæлмæрдты баззад цырт, æвдыст ыл сты, урсгвардионтæ кæй фехстой, ахæм бинонтæ, нæлгоймаг æмæ йе ’ртæ фырты. Йæ чысыл фырттæй иуы уæхскыл фыд æрæвæрдта йæ галиу къух, рахиз къухæй амоны хæрдмæ, фондзтигъон стъалымæ — æртæкъуымоны сæрмæ, рахатæн дзы ис Кремлы мæсыджы цъупп. Уыдон амардысты Советон хицауады сæрвæлтау — афтæ нын æмбарын кæны нывгæнæг уыцы бинонты трагеди. 

Фæстæдæр хъæуы урсыты бынат сырхытæ куы бацахстой, уæд Сослæнбег йæ хæдзары æмбæхста дыууæ уæззау цæф уырыссаг урс афицеры. Иу дзы уыд хъазахъхъæй, йæ ныййарджытæн иунæг фырт. Сослæнбег ын баххуыс кодта сæхимæ аздæхынæн. Иннæ — уæздæттæй — Сослæнбеджы хæдзары фæцарди фылдæр. Йæ фæд фесæфти 1937 азы. Дорасæн ын бацамыдта йæ дæсныйад. Суанг ма 70-æм азты дæр Хъарман-Сындзыхъæуы зæронд уæлмæрдты фенæн уыд цалдæр цырты — уыди сыл рельефон нæ, фæлæ хуызджын нывтæ. 

Уыцы азты цы цаутæ æрцыд, уым Сослæнбег нæ хæцыд, кълассон принципмæ гæсгæ дзы цы дыууæ дунейы сæвзæрд, уыдонæй иуы фарс дæр. Сослæнбег уыди нывгæнæг, фæлдисæг æмæ æдæрсгæ æххуыс кодта, æххуысхъуаг-иу чи уыд, уымæн. 

Фыдыбæстæйы Стыр хæсты азты Сослæнбегмæ уыди бæрæг-бæлвырд позици. Уый æмбæрста: нæ адæм тох кæнынц фашизмы ныхмæ. Сослæнбеджы куырыхон зонд æмæ развæлгъаузонæг курдиат разынд, 30-æм æмæ 40-æм азты райдайæны кæй скодта, уыцы куыстыты. Студенецкая Евгения, уыцы азты ССРЦ-ы адæмты этнографийы музейы зонадон кусæг, йæ мысинæгты дзуры: Сослæнбегимæ базонгæ 1938 азы æмæ дзы базыдта лæдзæджы сюжет — советон адæмы тох фашизмимæ. Хъайтар æмæ бæх сæ къæхты бын ссæндынц свастикæ. 

«Но это поистине пророческое предсказание не дошло до нас. Когда автор показал его кому-то из сельского руководства, тот заявил, что Едзиев хочет вовлечь Союз в войну с Германией, отобрал и уничтожил посох». 

Сослæнбег Алагиры кæй сарæзта, уыцы хæдзарыл баззадысты фашистон нæмгуыты фæдтæ. Знæгтæ йæ куы æхстой, уæд сæ фæсонæрхæджы дæр нæ уыди, зæгъгæ, сæ маст исынц, сæ ныхмæ йе сфæлдыстадæй чи тох кодта, уыцы зæронд нывгæнæгæй. 

Сындзыхъæу оккупацийы куы уыд, уæд Сослæнбег бавнæлдта йæ тæккæ хуыздæр уацмыстæй иу — монументалон композици «Уастырджи»-йыл кусынмæ (зæронд нывгæнæджы æвидигæ физикон æмæ монон тыхты æвдисæн — уæд ыл цыдис 70 азы). Уыцы уацмысимæ баст у, нывгæнæджы биографийы тæккæ поэтикондæр легендæтæй иу. 

...Æртæ боны цыди Сослæнбег хохмæ, Хурхормæ, Уастырджийы кувæндоны цур егъау дурмæ, цæмæй бавнæлдтаид йæ куыстмæ — дурæн кувынмæ. Фæлæ йæм дур нæ хъуыста, йæ коммæ нæ каст. Æртæ бонмæ йын куы ницы бантыст, уæд стыхст йæхимидæг, гуырысхоты хай фæцис: нæ йыл æууæндыд Уастырджи кæнæ йын йæ уæлахизыл йæ зæрдæ нæ дардта, æмæ йын уымæ гæсгæ ахъаз нæ кодта, арфæйы дзырд ын нæ загъта йæ фæнд сæххæст кæнынæн. Йæ ныфс бынтон асаст, æмæ йæм фыны æрцыд Уастырджи. Нывгæнæджы зæрдæрисы аххос куы базыдта, уæд ын загъта: «Сæумæйæ ногæй ссу хохмæ, дæ куыст ацæудзæн!» Æцæгдæр, уый фæстæ йе ’ппæт зынтæ дæр айсæфтысты, Сындзыхъæуы зæронд цæрæг Дауки куыд зæгъы, афтæмæй (уыцы хабар ын Сослæнбег йæхæдæг радзырдта), «дур сси æлыгау коммæгæс, йæ куыст ацыд рог æмæ зæрдæрайгæ». 

Ацы легендæ зæрдæскъæф канд уымæн нæу, æмæ Уастырджи нывгæнæгмæ диссаджы цыд кæй æркодта, фæлæ ма уымæй дæр, æмæ фæсномыг хуызы кæй æвдисы нывгæнæджы сфæлдыстадон хъизæмæрттæ, рæстæгмæ кæй фæтыхсти, стæй фæстæмæ йæхиуыл кæй фæуæлахиз. 

«Уастырджи лæууы Хурхоры хохы цъуппыл. Уырдыгæй дардыл зынынц сыхаг хъæутæ, Урсдон, хохрæбын дæлвæз æмæ хæхтæ — кувæндон кæмæн ахъаз кæны, уыцы зæхх. Уастырджийы тох калмимæ — уый у æнæхъæн архайд, мистери гом арвы бын, уæлвонг фæзуаты, цыма сценæйыл ис, афтæ. Сындæггай æмæ цытджынхуызæй йæ фæстæгтыл слæууыд Уастырджийы урс бæх. Уастырджи егъау, мæстæг арцы бырынкъæй сау базырджын калмы уæззаугомау нылхъывта. Æнцад-æнцойæ, йæ къухтæ кæрæдзийыл сæвæргæйæ, адæмы ’рдæм æрдæгыздæхтæй лæууы ромаг паддзахы чызг Еленæ. Бæрзонд рельефæй Сослæнбег сныв кодта æртæ зæды. Композицийы æппæты уæле та — Бæсты Мады сæр, йæ дзыккутæ æртыхстысты æппæт сценæйыл дæр, хъайтарты фыдбылыз, сар æмæ рынæй хизгæйæ. Уымæн нывонд у амæддаг — сау калм, дæлзæххон дуне æвдисæг. Райдайæны хъайтарты дарæс уыд сырх — хæстхъом æмæ сгуыхты хуыз. Хъыгагæн, «Уастырджи» фæстæдæр ногæй сахуырстой æмæ фæцух хуызты символикæйæ, стæй декоративон фидауцæй дæр. 

Хъайтар калмы хуызы иблисы кæй басæтты, уыцы мотив нывгæнæг равзæрста фашизмыл фидæны уæлахизы аллегорийæн. «Уастырджи» у Фыдыбæстæйы Стыр хæсты уæлахизæн, фидæны уæлахизæн уникалон æмæ фыццаг цыртдзæвæн! 

Хурхоры монументыл нывгæнæг куы куыста, уæд дзы йæхи фæлгонц, йæхи зæрдæйы æнкъарæнтæ равдыста йæ автопортреттæй иуы — скодта йæ уардихуыз гранитæй. Бæгъæввадæй (бæгъæввадæй цыди Хурхоры хохы дурмæ) нывгæнæг бады дурыл, йæ сæрмæ йæ къух сбыцæу кодта, æрхæндæгæй йе ’рфгуытыл хæрдмæ схæцыд, йæ галиу армытъæпæн æнæбонæй æрхуыссыд йæ уæрагыл. Постаментыл сартæй скъахта «1943». 

Сослæнбеджы кæстæр фырт Руслан радзырдта, зæгъгæ, йæ фыд фæндырæй хорз цагъта, фæлæ хæст куы райдыдта, уæд йæ къухмæ иу хатт дæр фæндыр никуыуал райста æмæ иу хатт дæр никуыуал рахызти кафынмæ. Хæсты райдайæны Руслан федта фын, цыма хъæуырдæм тæхынц зæдтæ судзгæ цырæгътимæ, нывгæнæджы хæдзарыл дзы æрæппæрстой дыууæ стъæлфæны. Йæ фыд æм куы байхъуыста, уæд, хæсты йын чи уыд, уыцы дыууæ хистæр фырты, Симон æмæ Алладиныл, хъуыды кæнгæйæ, загъта: «Æз мæ фыртты нал фендзынæн». 

Уыдон æцæг дæр фæмард сты 1941 азы. 

Ирон адæмы цыппæрæм хай фронты куы уыдысты, уæд Сослæнбег дурæй арæзта куывдтытæ, Фыдыбæстæ бахъахъхъæныны ныфсæй йе ’ргом сарæзта йæ адæмы рагон Сылгоймаг-Хуыцаумæ. 1942–1943 азты уый сарæзта композици «Бæсты Мад»! Дывæлтæр, бирæмасштабон у йæ структурæ. Мидæггаг тыгъдады скодта нæлгоймæгтæ æмæ сылгоймæгты фигурæтæ, уыдон сæ лæвæрттæ нывонд кæнынц Мад-Зæххæн. Иннæ, æддаг фæлтæры та, лæвæрттæ чи кæны, уыдон сæрмæ йæхи æруагъта Бæсты Мад, йæ къухтæй сæ хъахъхъæны дæлимонтæй. Уый, йæ рæмбынкъæдзтæ æхсынынмæ радта дæлимонтæн, йæ буар сын сæ амæддаг бакодта, афтæмæй ирвæзын кæны адæмы. 

Зындгонд у: Сослæнбег йæ куыстытæн бирæ ницы иста. Идæдз устытæн цыртытæ арæзта лæвар. 1948 азы Хъарманы хъæуы уæлмæрдты сæвæрдта марды дур йæ хæлар Лазарты Алиханæн: «Мæ номæй йын цырт сæвæрдзынæн, æхца мæ нæ хъæуы». Уыцы цырты тыххæй дзургæйæ, Алиханы чындз ма йæ ныхасмæ бафтыдта: «Æз чындзы куы ’рцыдтæн ацы бинонтæм, уæдæй нырмæ кæсын ацы цыртмæ æмæ дзы мæ цæст не ’фсæды. Цал азы рацыд уæдæй нырмæ!» Тымбылдзæсгом, фидæрттæконд Алиханы фæлгонц ныл æфтауы æнцойдзинад. Лæмбынæг кæсынц чысыл цæстытæ сау æрдын æрфгуыты бынæй, саулагъз рихитæ, цыма гыццыл дзыхы мидбылхудт æмбæхсынц. Рельефы æрвхуыз фон хорз фидауы, дурдзырты алыварс чи ис, уыцы сæрдыгон цъæх ахорæнтимæ. Алихан кæй къæсæрыл лæууы, уыцы дуне нæ маст æмæ фыдохы бын нæ ныккæны. Йæ хуызты символикæ нын æвдисы царды æнусондзинад. 

Сослæнбег æмæ хæст — ацы темæ æвидигæ у. Нывгæнæг никуы цардис историйы цаутæй иппæрдæй. Стыр зонд æмæ хъæздыг интуицийы хицау, уый æууæндыд дунейы рæстарæзтыл, фæлдыста, Фыдыбæстæйы Стыр хæсты истори Уæлахизы кæронмæ æвдыст кæм цæуы, ахæм уацмыстæ. Развæлгъау цы уыдзæн, уый чи уыдта æмæ чи зыдта, канд ахæм аивад нæу. Уый ма у нывгæнæджы позици дæр, дорасæны кусæнгарз ын уыди фыдтыхты ныхмæ тохы хæцæнгарз. 

Кæд дзы бирæ легендæтæ ис, уæддæр Сослæнбеджы царды уыд материалон æвдисæндартæ. Уыдон сты, йæ цыртытæ æмæ йæ тæрхæгон композицитыл бынæй кæй ныффыста, уыцы азтæ. Уыдон сты нывгæнæджы сфæлдыстадон фæндагыл бæлвырд нысæнттау, æвдисынц ын йæ биографийы ахадгæ цаутæ. Уыдон нын, цæвиттон, феххуыс уыдзысты йæ райгуырды аз фæбæлвырддæр кæнынæн. Азтæ кæуыл фыста, уыцы цыртытæй фыццаг сарæзта 1887 азы. Куыд нымайынц, афтæмæй, Сослæнбег кæд æцæг райгуырд 1879 азы, уæд уыцы цырт скодта астаздзыд сывæллонæй. Ууыл та зын баууæндæн у. Сослæнбеджы хæрз æрвад Едзиты Угъалыхъ дзырдта, зæгъгæ, Сослæнбег марды дуртæ аразын байдыдта ссæдзаздзыдæй. Уыцы нымæц раст æвдисы нывгæнæджы райгуырды аз — 1865 — Сослæнбеджы тыххæй фыццаг публикацийы йæ бацамыдта йæ кæстæр æмдугон, йæ хæлар Тугъанты Махарбег. XIX æмæ XX æнусты æмарæнмæ Сослæнбег бацыд йæ лæджы кары, уыд дæс æмæ ссæдзаздзыд, йæхи æрмдзæф кæмæн уыд æмæ уæдмæ бирæ кæмæн бантыст, ахæм нывгæнæг. Студенецкая Евгенияйы мысинæгтæм гæсгæ, 1938 азы Сослæнбегыл цыди 70 азы. Ууыл æууæндæн ис, уымæн æмæ этнографы ныхас уыди профессион, стæй ма йе ’нцой лæууыдысты, Бетъырбухы этнографийы музейæн Сослæнбегæй кæй балхæдта, уыцы куыстыты тыххæй документтæ дæр. Сослæнбеджы куыстытæ хицæн кæнынц иннæ нывгæнджыты цыртытæй. Иннæ дорасæнтæй иутæ куыстой хицæнæй, хибарæй, иннæтæ уыдысты йæ ахуыргæнинæгтæ, аннæтæн ныртæккæ сбæрæггæнæн дæр нал ис. 

Сослæнбеджы æмдугонтæй уæлдай курдиатджындæр уыдысты Темыраты фыд æмæ фырт — Темырыхъ (1853–1960) æмæ Темболат (1873–1937), Ирыстоны ма сæ зыдтой куырдтæй дæр. Цы цыртытæ сарæзтой, уыдонæн æнцонæй ис базонæн. Сæ нывтæ сты тынг ныллæг рельефæй конд (суанг дзы ахорæнæй конд нывтыл дæр æмбæлæм), хызт не сты иконографион схемæйæ: фигурæтæн сæ равæрд у фронталон, къæхтæ та здæхт сты фæрсырдæм. Сæ цыртыты сæйраг хицæндзинад кæнгæ у детальтæй. Цыма сæ зæрингуырд скодта, афтæ нывгонд цæуынц сылгоймаджы кæрдæны хаутæ, риуы къæпсыртыл дурты цæстытæ, кæрæдзимæ æввахс цæстыты алыварс ауагъдæуы лыстæг хæххытæ, нывгонд цæуынц æрфгуыты æрдынтæ, нæлгоймæгты сурæтты хæрдмæ здыхт рихитæ. Темыраты æфсымæртæн сæ цыртытæ сты Хæнæз, Фæснæл, Мацутæ, Сындзыхъæу æмæ Дыгуры уæлмæрдты. Сæ иуыл дзы ис Тауитты Майрæм æмæ Хæкъиассæйы нывтæ (бетон дурыл хуызфыссынад, Задæлескы хъæуы), иннæ цырт ис Хæнæзы хъæуы цæрæн хæдзары кæрты Дыгургомы номдзыд рæсугъд Гаматы Нафуайы номыл (ныллæг рельеф). Темыратæ Сындзыхъæуы Хъайтыхътæн скодтой цыртыты æнæхъæн комплекс. Диссаг у уый, æмæ, уыцы иу схемæ нæ ивгæйæ, нывгæнджыты бон кæй баци саразын хъайтартæн сæ удыхъæдмæ гæсгæ алыхуызон фæлгонцтæ. Аив у цыртыты композицийы ритмикон организаци: кæрæдзи раив-баив кæнынц бур æмæ сау дарæстæ. Урсбын бур ахорæн тынг "хорз æвдисы фæсмыны хуыз; терракотон фоныл уæзданæй зынынц бур æмæ сау хуызтæ. 

Цыртыты автортæй иуы — Темыраты Темболаты — фехстой 1937 азы. Йæ фыд Темырыхъ фæцард 107 азы, фæлæ йæ фырты мæлæты фæстæ дорасæны куыст кæнын йæ бон нал баци. 

Сослæнбеджы ахуыргæнинæгтæй иу уыди Хъайтыхъты Зелимхан (1917–1938) . Йæ рельефтæ — хусгомау, фæлæ уыимæ декоративон. Йæ цыртытыл ис гуцъулатæ. Йæ алы рельефы дæр — нæ зæрдыл кæй бадарæм, ахæм сæрмагонд деталь, портреты хæдхуыз «дæгъæл». Ахæм у хæрзконд лæг Галаты Сакъойы цыртыл æнахуыр лæдзæг саджил боцъоимæ. Куырæты æдде костюм, къепкæ худ, чиныг æмæ лæдзæг — ахуыргæнæг кæнæ студент кæй уыд, уый бæрæг дары Хъайтыхъты Сафонкайы цыртыл. Уæлдай хæрзвæлыстæй нæм зыны Атайты Зирæт. Сæрыхъуынтæ цыбыр æлвыд, хъуырыл æртыхст сарф, къабайы æфцæгготы цур чысыл бант, рахиз къухы — чиныг. Зирæт амард скъоладзауæй, уымæн æм тынг йæ хъус æрдардта дорасæн бирæ детальтæм, æрыгонæй адæймаг хайджын кæмæй у, ахæм хæрзвæлыст æмæ къленц-фидауцмæ. 

Хæстæг сæм у Зелимханæн йæхи цырт дæр. Амарди хæрз æрыгонæй, 22-аздзыдæй, тарнизæй, 1938 азы йæм æрцыдысты ахсынмæ, фæлæ лæппу цырагъау батад æмæ йын бар радтой хæдзары амæлынæн. Уый у йæ иунæг куыст йе ’фсымæр Хъайтыхъты Хъайсынæн. Цырт сахуырста, Зелимханæй ма чи баззад, уыцы ахорæнтæй. Уыдонæн сæ фылдæр æрызгъæлд. 

Ирыстоны хуссар хайы, вазыгджын, сæрмагонд архитектоникæ кæм ис, ахæм мемориалон цыртытæй зындгонд уыди Кæркуысты Сикъо. 

Фæлæ уæддæр кæй ранымадтам, уыцы авторты цыртыты æхсæн Сослæнбеджы куыстытæ хицæн кæнынц сæ ахадгæ, пластикон формæтæй. Сослæнбег фæд-фæдыл спайда кодта дорасæнады æппæт формæтæй дæр: мемориалон, тæрхæгон, монументалон, декоративон. 

Сослæнбег архитектурæйы дæр хæдбындуронæй равдыста йæхи. Сарæзта цалдæр хæдзары. 

Йе сфæлдыстады тæккæ ахадгæдæр у Сындзыхъæуы йæ хæдзар, арæзт æй фæци 1910 азы. Дыууæуæладзыгон бæстыхай — егъау лæгъзгонд дурæй амад, дыккаг уæладзыджы рудзгуыты æмвæз дыууæ ронæнгæс тæлмимæ — лæууы уæлвонг ран. Хæдзары алыварс быру — лæгъзгонд æмæ дойнаг дурæй. 

Кулдуары уæрæх æрдынæгыл ис дурын гуыдыр — æрыгон нæлгоймаджы цæсгомы хуызæн (ирон æгъдаумæ гæсгæ уазæгыл фембæлы бинонты кæстæр нæлгоймаг). 

Кæрты — урс тымбыл дуртæй астæрд фæндæгтæ — дзуары хуызæн. Даргъ фæндаг дзы цæуы кулдуарæй мидæмæ. Хæдзары уазæг, кулдуары æрдынæджы бынты бахизгæйæ, йæ къах бавæры, нывгæнæг ын кæй бацæттæ кодта, уыцы фæндагмæ. Даргъ фæндаг хоны Хуыцауы дунемæ, уый у чъизи хъуыдытæй сыгъдæггæнæн фæндаг. Хæдзармæ чи хоны, уыцы цыбыр фæндагимæ даргъ фæндаг кæм фембæлы, уым ис тымбыл фæзуат — хъуамæ алæууай, сæйраг фасадмæ скæсай, дæ цæст ыл ахæссай, уымæн та æнæбакæнгæ нæй алкæмæн дæр, уæлдайдæр ын фыццаг хатт куы фæуа ахæм фадат, уæд. Йæ тæригъæдтæй чи ссыгъдæг, уыцы уазæджы раз æрлæудзысты нывгæнæджы бинонтæ — дыккаг уæладзыгыл, рудзгуыты æхсæн. 

Сæ асæй алыхуызон композицитæ радыгай сæхимæ здахынц уазæджы æргом. Фыццаг уал дæ бауромдзæн «Фæндырдзæгъдæг сылгоймаг»— нывгæнæджы мад, ис ыл æрвхуыз къаба, идæдзы сау кæрдæн, йæ къухты — сырх фæндыр. Уазæгæн æгасцуай дзургæйæ, рахызт размæ — иннæ фигурæтæй хъауджыдæр къулæй дзæвгар рахицæн (йæ къæхтæ лæууынц дурын къæсæргондыл). Йæ рахизфарс —æмкъæйттæ, Сослæнбег æрбахъæбыс кодта йæ ус Гумæйы. Дарæсæй хæрзвæлыст, кæрæдзимæ кæсынц уарзгæ, рæвдаугæ, чи сæм кæсы, уыдонмæ та — хинæйдзагæй. Хæдзармæ бахизæнæн йæ галиуварс ис чысыл рельеф Уастырджийы нывимæ. Уый дæр— рог æмæ хæрзвæлыст, фыццаг дыууæ рельефы куыд у, афтæ æмæ уыцы рельефы хуызтæй конд, раст цыма ацы хатт Уастырджи йæхимæ райста рыцары роль æмæ турниры архайы хæдзары æфсины цæстмæ. 

Хæдзарæн йæ фасад фæлыст у бынтон æнахуыр æмæ оригиналон рельефтæй. Рудзгуыты æхсæн — нæлгоймаг сау цухъхъайы, йæ астæуыл хъама, хæрдмæздыхт схъæл рихитæ йын. Уый у автопортрет. Дæлдæр, фынæй кæны бæгънæг сылгоймаг. Йæ бакаст — æдыхст, æнцад-æнцой. Нывгæнæг уыцы фæлгонцæй равдисынмæ хъавыд фидауц æмæ гармонийы тыххæй йе ’мбарынад. Уый у Сослæнбеджы хæдхуыз «Венерæ». 

Цыртытæ куы арæзта, уæд æй цы канонтæ хъыгдардтой, уыдоныл иуварс ахæцгæйæ, Сослæнбег йæ хæдзары рельефтæ аразгæйæ йæхи банкъардта бынтон сæрибар нывгæнæгæй. Æрмæст æцæг фæлдисæгмæ чи вæййы, ахæм ныфсхаст æмæ къæйныхæй Сослæнбег хæдзары æддаг къултæм цыма рахаста бинонты альбом; хæдзары мидæггаг къултыл кæй ауыгътой, уыцы къамтæн Сослæнбег се ’ргом скодта уынгмæ, адæммæ — æхсæндзард, дуджы æгъдæуттыл аивæй худти стыр нывгæнæг — реформатор. Йæ хæдзар сфæлындынæн цы сюжеттæ равзæрста, уыдон ахæм ахадгæ разындысты, æмæ сæ Сослæнбег спайда кодта æндæр ран дæр ма — Хосаты Хъамболаты алагираг хæдзары дæр. Ам дæр къултыл рудзгуыты æхсæн сныв кодта фысымы, йæ ус Фатимæйы æмæ йæ фыртты портреттæ. Фатимæ дардыл аивæзта фæндыры тæнтæ. Алагираг рельефты æхсæн новаторон «Автопортрет». Сослæнбег йæхи сныв кодта йæ куысты уæлхъус, йæ къухты дзæбуг æмæ сарт, мадард бæгънæгæй. Уыцы сюжеты ныфсхастдзинад уый мидæг ис, æмæ Сослæнбег нывгæнæджы фæлгонц абарста Сфæлдисæджы библиоы фæлгонцимæ, уый та, «Зæронд фæдзæхст» куыд зæгъы, афтæмæй уыди фыццаг дорасæн. 

Хосаты Хъамболаты хæдзарыл ис Уастырджийы ныв — фысымы портрет æмæ дзæбугхойæджы портретты сæрмæ. Уыдон сты гералдикон уагыл конд чысыл нывтæ — кæддæр Ходы хъæуы кæй сарæзта, уыцы фыццаг нывты хуызæн. 

Хæсты фæмард сты Сослæнбеджы дыууæ фырты. 

Кæд Сослæнбеджы хæдзар баст уыд Уастырджиимæ, уæддæр ын йæ бон нæ баци йæ хæдзар фыдбылызæй бахизын — фыдæбæттæ æрхауд йе ’ртыккаг фыртмæ, уыдис ын бардуаджы ном — Геор, ацыд йæ фыды фæдыл, райста нывгæнæджы професси, ахуыр кодта Ленинграды аивадон институты, стæй та Грабарь Игоры æрмадзы. 1942 азы, фронты уæззау цæф куы фæци, уæд рацыди госпитæлæй æмæ Нывгæнджыты цæдисы Мæскуыйы хайады æмбырды загъта, зæгъгæ, Сталин бæстæ катастрофæмæ æркодта. Георы йæ уæлвæд аластой æррадонмæ æмæ бавзæрста репрессивон хæдтулгæйы зындоны зилдухæнтæ. 

Сослæнбегмæ уыди чысыл композици урсдойнаг урс дурæй: дыууæ нæлгоймаджы баст сты иу рæхысæй, иу дзы хуыссы мардæй, иннæ йæ уæлхъус лæууы ныфссастæй. Постаментыл ын скъахта йæ ном «Лыгъд лæгтæ». Бæрæг нæу, цы фæци, уый, фæлæ йын бирæ чидæртæ сæ зæрдыл бадардтой, чи дзы хъуыст, уыцы æвæрæз фæдис. Уым разынди фыды мæт йæ фыртты тыххæй. Нывгæнæгæн йе ’нкъарæнтæ равдисын йæ бон уыд дуры мидæг, æмæ уымæй дæр фæсномыгæй. Фæсарæйнаг фашизмимæ тохгæнæг нывгæнæг бынтон æдых уыд, йæхи бæстæйы чи ’рцард, уыцы маммы раз. 

Сослæнбеджы цыртыты æхсæн ис канд ахæмтæ нæ, гермайнаг фашисттæ кæй фехстой. Фыдыбæстæйы Стыр хæсты заман Ходы хъæуы цы сырхæфсæддон хæйттæ лæууыд, уыдонæй иуы афицер æхста Сослæнбеджы цыртытæ. 

Йæ хъысмæт хорз нæ рауади Сослæнбеджы алагираг хæдзарæн дæр. 1977 азы зынгирвæзты фæстæ ма баззадысты æрмæст йæ къултæ æд рельефтæ. Зынгирвæзтæй бабын сты нывгæнæджы хъæдæй конд куыстытæ. Трагикон у йæ мемориалон пластикæйы хъысмæт дæр. Хицæн адæймæгты заказмæ гæсгæ нывгæнæг цы цыртытæ арæзта, арæх лæвар кæнæ хæрзчысыл аргъыл, уыдонæн абон дæр ма ис хицæуттæ æмæ сæ афтæмæй бахъахъхъæнæн нæй. Дзæвгар цыртытæ бабын, Къора æмæ Урсдоны хъæуты æнæхъæн уæлмæрдтæ Урсдоны дыргъдонуадзæн заводы фундаменты бын куы фесты, уæд. 

1969 азæй фæстæмæ Тугъанты Махарбеджы номыл аивадон музей цалдæр экспедицийы скодта нывгæнджытæ-примитивистты цыртытæ сбæрæг кæнынæн. Музей балхæдта Сослæнбеджы тæрхæгон куыстытæ, номхыгъд скодта йæ цыртытæн дæр. Фæлæ нывгæнæджы æппæт бынты хъысмæт алыг кæнын музейы бон нæу. 

Нывгæнæджы цард нæ фæвæййы йæ мæлæтæй. Уымæн йæ цæрæнбон ис йе сфæлдыстады. Сослæнбег баззад йæ автопортреты — зæрдыл æрлæууы астæуæнусон «Хъыггæнæг Чырыстийы» тип, йæ цыртыты, йæ хæдзæртты рельефты. Фæлæ нывгæнæг ногæй амæлы, йæ уацмыстæй искæцы куы амæлы, уæд. Чи зоны, æрлæууа ахæм рæстæг, æмæ ма Аивадон музейы баззайа йæ тæрхæгон æмæ декоративон куыстыты иу чысыл къорд æмæ, чи бабын, уыцы цыртыты слайдты чысыл уæлмæрд. Уыцы хъуыддаджы аххосджын уыдзысты ирон культурæйы æппæт минæвæрттæ дæр — официалон хицаудзинад кæмæ ис æмæ кæмæ нæй, уыдонæй алчи дæр. 

____________________________________________ 

 

1 Дорасæн — рагон дыгурон дзырд, амоны: дуртæй нывтæгæнæг скульптор.



<==    Комментарии (0)      Версия для печати
Реклама:

Ossetoans.com allingvo.ru OsGenocid OsGenocid ALANNEWS jaszokegyesulete.hu mahdug.ru iudzinad.ru

Архив публикаций
  Июля 2019
» Открытое обращение представителей осетинских религиозных организаций
  Августа 2017
» Обращение по установке памятника Пипо Гурциеву.
  Июня 2017
» Межконфессиональный диалог в РСО-Алании состояние проблемы
  Мая 2017
» Рекомендации 2-го круглого стола на тему «Традиционные осетинские религиозные верования и убеждения: состояние, проблемы и перспективы»
» Пути формирования информационной среды в сфере осетинской традиционной религии
» Проблемы организации научной разработки отдельных насущных вопросов традиционных верований осетин
  Мая 2016
» ПРОИСХОЖДЕНИЕ РУССКОГО ГОСУДАРСТВА
» НАРОДНАЯ РЕЛИГИЯ ОСЕТИН
» ОСЕТИНЫ
  Мая 2015
» Обращение к Главе муниципального образования и руководителям фракций
» Чындзӕхсӕвы ӕгъдӕуттӕ
» Во имя мира!
» Танец... на грани кровопролития
» Почти 5000 граммов свинца на один гектар земли!!!
  Марта 2015
» Патриоту Алании
  Мая 2014
» Что мы едим, или «пищевой терроризм»
  Апреля 2014
» ЭКОЛОГИ БЬЮТ ТРЕВОГУ
  Августа 2013
» Хетӕг Ирыстонмӕ цӕмӕн лыгъд?
» Кто такие нарты?
» Ды хъæздыгдæр уыдтæ цардæй
» ДЫУУӔ ИРӔН ЙӔ ЗӔРДӔ ИУ УЫД
» ПОМНИТЕ, КАКИМ ОН ПАРНЕМ БЫЛ...
» ТАБОЛТЫ СОЛТАНБЕДЖЫ 3АРӔГ
  Июля 2013
» «ТАМ ПОЙМЕШЬ, КТО ТАКОЙ»…
» Последнее интервью Сергея Таболова