Iriston.com
www.iriston.com
Цæйут æфсымæртау раттæм нæ къухтæ, абон кæрæдзимæ, Иры лæппутæ!
Iriston.com - история и культура Осетии
Кто не помнит прошлого, у того нет будущего.
Написать Админу Писать админу
 
Разделы

Хроника военных действий в Южной Осетии и аналитические материалы

Публикации по истории Осетии и осетин

Перечень осетинских фамилий, некоторые сведения о них

Перечень населенных пунктов Осетии, краткая информация о них и фамилиях, в них проживавших

Сборник материалов по традициям и обычаям осетин

Наиболее полное на сегодняшний день собрание рецептов осетинской кухни

В данном разделе размещаются книги на разные темы

Коста Хетагуров "Осетинскя лира", по книге, изданной во Владикавказе (Орджоникидзе) в 1974 году.


Перечень дружественных сайтов и сайтов, схожих по тематике.



Rambler's Top100 Рейтинг@Mail.ru Индекс цитирования
Статьи Словари
Здравствуйте, Гость
Регистрация | Вход
Опубл. 06.12.2010 | прочитано 1910 раз | Автор: Tabol Вернуться на начальную страницу Tabol
«Æмбисонд æрбауай, Цæлойтæн сæ рæсугъд...»

Къаболты рæсугъд æмæ нæртон æфсин Валяйæн дæ бæркад бирæ, зæгъгæ, куы раарфæ кодтам, тæлфаг æмæ цæрдæг гыццыл ирон лæппу Валерик нын йæ фæлмæн армыгъæпæнæй нæ дæрзæг армытъæпæнтæ къæсæрыл куы æрцавта, уæд нæ Солтан йæхи рог машинæйы раласта, Дамаскы бæстастæу нæ бирæуæладзыгон уазæгдоны цур раргъæвта. Бузныг, Къаболатæ, уыцы кæйдæр зæххыл уæм æнамонд уазæг макуы бафтæд. 

Уазæгдоны холлы нæ цæрæнбынаты дæгъæлтæ исынмæ куы бацыдыстæм, уæд мæхиуыл кæйдæр цæстæнгасы узæлд банкъардтон. Фæстæрдæм разылдтæн æмæ федтон: иуварсæй нæм, къæлæтджын бандоны бадгæйæ, касти иу ацæргæ нæлгоймаг. Уайтагъддæр мæ зæрдæ фæкъæпп кодта: «Кæд ирон у, мыййаг?» Фæлæ ма нæ фæдыл чи æрбацыд, уыдонмæ дæр афтæ цымыдис каст куы ныккодта, уæд æрæнцадтæн. Уæвгæ нæ иумæ дæр ироны æнгæсæй ницы уыдис, Юрий — уырыссагхуыз, æз æмæ Хадзымурат та урсцъар. 

Нæ цæрæнуаты нын æрбадын нæма бантыст, афтæ чидæр дуар æрбахоста, байгом и, æмæ нæм мидæмæ æрбахызт бынæй холлы къæлæтджыныл бадæг: 

— Ам иронау бафæрсæн ис? 

Йæ фæллад сау цæстытæ худтысты, йæ тымбыл цæсгом рухсæй-рухсдæр кодта. 

Уый уыдис Æлбегты Азæмæт, Ирыстоны нын бирæ кæмæй феппæлыдысты, нæ республикæйы радиойы чи дзырдта иу цалдæр азы размæ, бирæты йæ зæрдæбын ныхасæй чи фæкæуын кодта, мæ мад ын йæ ард «æз Ирыстонæн йæ алы бæлас, йæ алы къутæр дæр бирæ уарзын», зæгъгæ, йæ зæрдыл кæмæн бадардта, ам, Сирийы ирæтты кæрæдзиуыл чи бæтты, мадæлон æвзаг сын рох кæнын чи нæ уадзы, уыцы уæздан лæг. 

Азæмæты монолог: 

— ...Ам, Дамаскы, 8–9 ирон мыггаджы цæры: Æлбегтæ — 10–11 хæдзары, Кодзыртæ — 3, Бæройтæ — 1, Абысалтæ — 1, Хъуыбадтæ — 1, Хъæбæлотæ — 1, сæ хистæр Сейфудин тынг æнæфæразгæ у, сты ма дзы Махъотæ, Цæрикъатæ, Темыратæ, цыколайаг Батыртæ... Нæ цин дæр — иумæ, нæ зын дæр. Æрæджы нæ иу æвæджиауы лæг фæхъуыд — Анднан Кучиха. Бирæ йыл фæкуыдтон, сыгъдæг ирон лæг уыди. Йæ фыдæлты зæхмæ тырныдта æмæ йын дзы ницы рауад, ам ус ракурын дæр нæ бакуымдта æмæ зыбыты иунæгæй фæцард, йæ иунæг хо дæр æй ныууагъта, Амырыкмæ йын ацыд. Ирыстоны йын ис хæстæджытæ, æз сæм писмо арвыстон, фæлæ мын æнæ дзуаппæй кæмдæр баззад, куы бацæуай, уæд ма сын-иу зæгъ, куыннæ йæ, зæгъ, фехъуыстат, æз ма йæ «Рæстдзинад»-ы фæрстыл дæр куы фыстон. Цалдæр мæйы размæ ардæм Ирыстонæй туристтæ æрбахауд, мæн бацагуырдтой, æмæ сæ уæд æз нæ ирон уæлмæрдмæ ахуыдтон. Уырны дæ: æз куыд куыдтон, уыдон дæр афтæ... 

Раст уын куы зæгъон, уæд мах ам æвзæр нæ цæрæм, мæгуыртæ дæр нæм нæй, хъæздгуытæ дæр нæм нæй Фæлæ цыфæнды куы фæуа, уæддæр адæймаг йе ’мтуг адæмы ’хсæн куы нæ цæра, уæд уый цардыл нымад нæу. Мæнæн та мæ фыд дæр ам райгуырд, мæхæдæг дæр ам, мæ зæрдæ та нæхимæ, Ирыстонмæ, æхсайы. Цы у уый? Туг, туг йæхиуæттæ домы, бирæ цæуылдæрты разы нæу. Фæлæ уын раст куы зæгъон, уæд нæ фыдæлтæ махæй æнамонддæр разындысты. Уыдон сæ къона, Ир, нæ федтой, уымæ бæлгæйæ ацыдысты цардæй, махæн та кæмæндæрты йæ фыдæлты зæхх фенын бантыст, æхсгæ уад æм уæддæр бакæнæм. Хурæн йе ’нæнымæц тынтæй иу йеддæмæ нæ хауы мæ зæрдæмæ, цыма ме уæхсчытыл къæдзæхы йас уæзæгтæ хæцынц бынмæ, æхсæрдæс æмæ мыл дыууиссæдз азы йеддæмæ нæма цæуы, æз та мæхи æстайаздзыдæй æнкъарын. Куы уын загътон, æвзæр нæ цæрæм ам, фæлæ нæ уæддæр хæрдмæ нæ уадзынц, нæ бартæ се ’ппæт нæхи не сты, уæлдайдæр сæ партийы уæнг куы нæ уай, уæд. Зонынц æй, кæцон стæм, уый. Ахæм уавæрты цыфæнды хъæздыг, цыфæнды æдас цард дæр ад нæ фæкæны... Кæддæр советон адæм Гитлеримæ куы хæцыдысты, уæд ардæм, Сиримæ, лидзджытæ бирæ уыд, гадзрахатæйцæуджытæ, мæхæдæг дзы цалдæры лæгæй-лæгмæ зонын, цæцæйнæгтæ, Кæсæгæй, ирæттæ дæр. Хадзырæт, зæгъгæ, дзы иу ирон бæрзонд лæг ам æрбынатон ис. Æдзухдæр-иу æй æнкъардæй баййæфтон. Уæд та мын-иу афтæ: «Ма мæ фæрс, цы кæнын, уымæй», Иу хатт та мын афтæ загъта: «Фæсмоны хъуыдытæ мæ зæрдæйы сау-сауид кæлмытау кæрæдзиуыл стыхтысты, мæ туг мын цъирынц... Цыфæнды мæгуыр куы уай, дзул æмæ дын хъæдындз йеддæмæ куы ницы уа бахæрынмæ, уæддæр дæ фыды уæзæгыл амæл. Æндæр ницæмæуал бæллын, фæлæ мын дзы, æвæццæгæн, ницы рауайдзæн…» 

Æцæгдæр ын дзы ницы рауад. Чидæр ын бафидис кодта йæ гадзрахатдзинад, ардыгæй Амырыкмæ алыгъд æмæ мæм æрæджы фехъуыст, амарди, дам. Уыцы дæргъæй-дæргъмæ лæг æцæгæлон ингæны ныггыццылтæ уыдаид. Кæд цыфæнды уыди, уæддæр æй æз æрымысын, ныттæригъæд ын кæнын æмæ мæм куыд фæкæсы, уый уын зæгъон: цыма мах дæр гадзрахатдзæуджытæ стæм, уæлдайдæр мæнæ нæ ирон æззаг кæй рох кæнæм, уый тыххæй. Ам ма, Дамаскы, кæд 4–5 ироны сæ фыдæлты æвзаг зонынц, уæд хорз. Сæфынц ирæттæ, сæфынц. Сывæллон тынгдæр йæ мадимæ у баст, уый йæм нæхи æвзагæй фæдзуры, нæ нæлгоймæгтæ та арæхдæр сириаг чызджыты фæкурынц. Æмæ се ’ппæт ме ’фсины хуызæн нæ рауайынц. Уый мæ мадимæ ссæдз азы фæцард æмæ сахуыр иронау. Æз мæхæдæг францаг, немыцаг æвзæгтæ зонын, фæлæ уыцы адæмæн се ’хсæн куы нæ цæрай, уæд цыфæнды æвзаг дæр ферох уыдзæн. Ам та кæимæ ис иронау дзурæн? Уымæ гæсгæ англисагау дæсныдæр дæн, араббаг æвзагыл та ахуыр кæнын фæсивæды бынæттон институты. Хæлæг сæм бакæнын, сæ размæ æвзагзонæн сахаты куы рацæуын, уæд. Ехх, зæгъын, дæ кæстæртæ афтæ ма ахуыр кæнæнт сæ мадæлон æвзаг. Мæ лæппу Ленинграды институты ахуыр кæны. Иронау æппындæр нæ зыдта, стæй дын мæм уырдыгæй ардæм телефонæй куы ’рбадзурид. Сыгъдæг иронау! Хуымæтæджы æхсызгон мын уыд. Куыд базыдтон, афтæмæй уым йемæ ирон лæппутæ царди Хуссар Ирыстонæй æмæ, дам, ныхъхъæддых сты, нæхи æвзагæй базон, мах дын æххуыс кæндзыстæм. Дæ лæппу дæм иронау куы сдзура, уæд уымæн аргъ ис?! 

Уæвгæ, Ирыстоны дæр, куыд бамбæрстон, афтæмæй бирæтæ сæхи атигъ кодтой сæ мадæлон æвзагыл. Куы ма уын æй загътонн алы ироны æрбацыд дæр нын бæрæгбон вæййы. Фæлæ нæ хатгай фыдæнхъæл дæр фæкæнынц. Зындгонд къамисæг Хетæгкаты Валодяйæн сæрмагонд равдыст уыди ам, мах дæр та цырд фæлæууыдыстæм, равдысты разамонджытæй йæ ракуырдтам, нæ культурон центрмæ йæ æрбахуыдтам, уайтагъд æм æрбамбырд сты цæцæйнæгтæ, кæсгæттæ, ирæттæ. Æз æм мæхæдæг бацыдтæн ныхасмæ, æмæ мын хуымæтæджы хъыг уыдис, иронау иу ныхас дæр куы нæ зыдта, уæд. 

Мæхæдæг фыццаг хатт мæ фыдæлты зæххыл мæ къах куы æрæвæрдтон, уæд сæрмагондæй йæ сæйраг горæты Сабырдзинады проспектмæ ацыдтæн, зæгъын, адæмы ’хсæн фæуон. Хъусын сæм, æмæ мæнæ диссаг: сæ фылдæр уырыссагау къæр-къæр кæнынц. Æз та загътон, иууылдæр сыгъдæг иронау дзурдзысты, æмæ кæдæй-уæдæй мæ фыдæлты æвзаджы цъæхснаг зæлтæм хъусынæй бафсæддзынæн. Фæлæ уым уазæгдон «Интурист»-ы цур æрыгон мад йæ тæлфаг сывæллоныл куы фæтъæлланг кодта, гуыбынниз дæ хуылфы, зæгъгæ, уæд загътон: «Ме ’рбацыд бынтон дзæгъæлы нæ фæцис, ирон æвзагæн сæфынæй тас нæу». Иу хъуыддагæй ма барухс и мæ зæрдæ: чингуыты дуканийы балхæдтон «Ирон æмбисæндтæ». Æвæдза, куыд диссаджы зондджын адæм уыдысты нæ фыдæлтæ, кæуылты хъуыды кодтой! Ныр мæ хæдзары сæдæ ирон чиныджы ис, фæлæ мын ацы чиныг æппæтæй зынаргъдæр у... Стæй Кочысаты Мухарбеджы æмдзæвгæтæ. Мæнæ-ма байхъусут: 

 

Лæгæн зынаргъ куыннæ вæййынц 

Йæ бинонтæ, йæ мад! 

Лæгæн зынаргъ куыннæ вæййы 

Йæ рæзгæ бонты цард! 

Фæлæ уæддæр, ныййарæг зæхх, 

Дæуæн æмбал кæм и! 

Дæуæй зæрдæйæн адджындæр, 

Зæгъ-ма мын, чи у, чи?! 

 

Уæвгæ йæ сымах, журналисттæ, мæнæй æвзæрдæр нæ зондзыстут. Мæ зæрдæ йæм суынгæг вæййы. Ирыстоны-иу кæстæрты ацы рæнхъытæй фарстон, æмæ йæ нæ зыдтой. Домын сæ хъæуы. Иу хæдзары уазæгуаты уыдтæн, æмæ мæм сæ гыццыл чызг æдзух уырыссагау дзырдта. Уæд æз бавдæлдтæн æмæ йæ асайдтон, зæгъын, зыбыты иунæг ныхас дæр уырыссагау не ’мбарын. Æмæ цы æнхъæл стут?! Æрцардтæн. Сывæллон йæхи æвзагыл куы дзура, уæд ма уымæй рæсугъддæр зæлтæ цы ис фехъусæн?! 

Цы ма дзы нæ фæцыд мæ зæрдæмæ Ирыстоны, уый дæр уын зæгъдзынæн: уагъд устытæ уæм æгæр бирæ ис, замманайы сылгоймæгтæ, ирон сылгоймагæй рæсугъддæр ницы скодта Хуыцау. Ам, Сирийы, дæр ис уагъд устытæ, фæлæ уыйас не сты. Ам зын у ус атæрын. Æнæгъдау куы уа, хæтаг куы разына, уæд уый æндæр хъуыддаг у. Алкæмæ дæр ис хъуагдзинæдтæ, дæхимæ дæр-иу æркæс... Стæй нозт. Æгæр бирæ нуазынц Ирыстоны! Ам афтæ нæу, ам худинаг у расыг кæнын. Ирыстонмæ куы бацæуын, фынгыл куы ’рбадын, уæд тыхнуазæнтæй фæтыхсын, æгæр сæ сарæх кæнынц. Æз та фенынмæ, хъусынмæ ныццæуын, фæлæ расыгæй та цы уындзынæ æмæ цы хъусдзынæ. Ноджыдæр ма уын æй иу хатт зæгъын: мæнæ ирон туристтæ ардæм куы æрбафтынц, уæд та нæ мондæгтæ суадзæм, стæй куы аздæхынц, уæд та уыдоны мысгæйæ фæцæрæм, уыдоны кой фæкæнæм, цалынмæ иннæ ирæттæ не ’рбацæуынц, уæдмæ. Мæнæ сымах куы ацæуат, уæддæр та афтæ уыдзæн...»

 

***
 

Уыцы æхсæв уазæгдоны бирæ нал фестæм. Азæмæт йæ раныхасы цалдæр хатты амы ирæтты хистæр Хъуыбадты Сулейманы кой куы скодта, уæд мах бафæндыд йæ фенын, Азæмæт æм уыцы афон телефонæй бадзырдта, цæмæндæр араббагау дзырдтой, стæй нын Азæмæт бамбарын кодта: «Чысыл æнæфæразгæ хæссы, стæй, дам, æнæдаст дæн, æфсæрмы уæ кæны. Кæд, дам, сæ фæнды, уæд сæхæдæг ардæм рацæуæнт, уæдмæ йæхимæ дæр базилдзæн...» 

Мах бацин кодтам, уымæн æмæ та дыккаг бон æндæр горæтмæ хъуамæ цыдаиккам, æцæг нæ фæстæмæ раздæхт нæхæдæг дæр нæ зыдтам. 

Дамаскы рухс уынгты уыцы афон фистæгæй араст стæм. Цæмæндæр афтæ рауад, æмæ нарæг тротуарыл мах Азæмæтимæ разæй цыд фестæм, фæрсæй-фæрстæм. Фарста мæ Мæскуыйы хабæрттæй, Дзасохты Алыксандры ног куыстæй, Ирыстоны рацарæзт куыд цæуы, уыдæттæй. Æз куыд арæхстæн, афтæ йын дзуапп лæвæрдтон. 

— Мах ам рацарæзты тыххæй арæх дзурæм, — æрбакаст мæм Азæмæт,— Горбачевæй ам иутæ æппæлгæ кæнынц, иннæтæ та йæ — фаугæ. Алкæмæн дæр уый йæхи хъуыддаг у, чи йæ куыд æмбары, афтæ. Мæнмæ та афтæ кæсы: Горбачев хъæбæрæхгæд хæдзары хицау ссис, рухс æм бауадзын хъуыд, фæцардхуыз æй кæнын. Ай бавдæлд, æмæ уыцы иумæ дуæрттæ бакодта, рудзгуытæ ныттыгъта. Уый раст нæу: раздæр уал, æнæмæнг, бакæнын хъуыди дуар, стæй та рудзгуытæ. Сæ иу уал раздæр, иннæтæ та кæрæдзийы фæдыл. Талф-тулф митæ не ’мбæлы ахæм стыр паддзахады. Цы дзы рауад ныр та? Дымгæ дзы алырдыгæйты сыххуытт кæны... Мах Ирыстоныл мæт кæнæм... Уый та Мæскуыйæ бирæ аразгæ у. Куыд зæгъут? 

Хадзымураты дзуапп нæ бафæстиат, радзырдта йын нæ республикæйы ног хицауады хъуыддæгтæ, адæмы разæнгарддзинады тыххæй. 

Азæмæт цъусдуг ныхъхъус, фæлæ æнæнхъæлæджы йæ зарын райхъуысти: 

 

— Æмбисонд æрбауай, 

Цæлойтæн сæ рæсугъд, гъей. 

Мæ уд мын фæхаста 

Дæ бакаст, дæ бахудт... 

 

Æз мæ мидбынаты сагъдауæй баззадтæн, фæстейы мæ Хадзымурат дæр æрбаййæфта, уыцы æнæдзургæйæ кæрæдзимæ бакастыстæм. Дис, Цин æмæ Сæрыстырдзинадæй байдзаг сты нæ цæстытæ. Зæлыдысты ирон лирикон зарæджы уæздан ныхæстæ кæйдæр горæты, стаудтой æнæсайд уарзондзинады, дыууæ уды сыгъдæг æнкъарæнты... 

Уæдмæ, æвæццæгæн, Азæмæт банкъардта, йæ фарсмæ нал цæуын, уый, æмæ йæ зарæг æрдæгыл аскъуыдта, фæстæмæ нæм ракаст, нæ цурмæ æрцыдис. Нæ уавæр нын куы бамбæрста, уæд зæхмæ нымдзаст: 

— Мæ зæрдæ хъæлдзæг куы вæййы, уæд ацы зарæг азарын... Иу-ссæдз азы размæ мын æрбарвыстой йæ пластинкæ, баихсыди, уæддæр та йæ ногæй æмæ ногæй сæвæрын. Мæ фыдæлты зæххыл мæ балæууын кæны, базыртæ мыл базайы, мæ цæстытыл хæхтæ ауайынц, ирон уæздан сылгоймæгтæ, æвæццæгæн, ахæм уыдис Цæлойты рæсугъд дæр... 

Æз ын кастæн йæ сау цæстытæм æмæ æндæр дис ницæуыл кодтон: цымæ цæмæй бахъæлдзæг ис Азæмæты зæрдæ ахсæв та? Кæд мах уындæй, кæд иронау дзурынæй йæ мондæгтæ кæй суагъта, уымæй, æви сæ дыууæйæ дæр? 

Æртæ амондджын ирон лæджы цыдысты Дамаскы рухс уынгты цыппæрæм иронмæ. Цымæ цы зæгъдзæн уый та йæ амонды тыххæй? 



<==    Версия для печати
Реклама:

Ossetoans.com allingvo.ru OsGenocid OsGenocid ALANNEWS jaszokegyesulete.hu mahdug.ru iudzinad.ru

Архив публикаций
  Июля 2019
» Открытое обращение представителей осетинских религиозных организаций
  Августа 2017
» Обращение по установке памятника Пипо Гурциеву.
  Июня 2017
» Межконфессиональный диалог в РСО-Алании состояние проблемы
  Мая 2017
» Рекомендации 2-го круглого стола на тему «Традиционные осетинские религиозные верования и убеждения: состояние, проблемы и перспективы»
» Пути формирования информационной среды в сфере осетинской традиционной религии
» Проблемы организации научной разработки отдельных насущных вопросов традиционных верований осетин
  Мая 2016
» ПРОИСХОЖДЕНИЕ РУССКОГО ГОСУДАРСТВА
» НАРОДНАЯ РЕЛИГИЯ ОСЕТИН
» ОСЕТИНЫ
  Мая 2015
» Обращение к Главе муниципального образования и руководителям фракций
» Чындзӕхсӕвы ӕгъдӕуттӕ
» Во имя мира!
» Танец... на грани кровопролития
» Почти 5000 граммов свинца на один гектар земли!!!
  Марта 2015
» Патриоту Алании
  Мая 2014
» Что мы едим, или «пищевой терроризм»
  Апреля 2014
» ЭКОЛОГИ БЬЮТ ТРЕВОГУ
  Августа 2013
» Хетӕг Ирыстонмӕ цӕмӕн лыгъд?
» Кто такие нарты?
» Ды хъæздыгдæр уыдтæ цардæй
» ДЫУУӔ ИРӔН ЙӔ ЗӔРДӔ ИУ УЫД
» ПОМНИТЕ, КАКИМ ОН ПАРНЕМ БЫЛ...
» ТАБОЛТЫ СОЛТАНБЕДЖЫ 3АРӔГ
  Июля 2013
» «ТАМ ПОЙМЕШЬ, КТО ТАКОЙ»…
» Последнее интервью Сергея Таболова