Iriston.com
www.iriston.com
Цæйут æфсымæртау раттæм нæ къухтæ, абон кæрæдзимæ, Иры лæппутæ!
Iriston.com - история и культура Осетии
Кто не помнит прошлого, у того нет будущего.
Написать Админу Писать админу
 
Разделы

Хроника военных действий в Южной Осетии и аналитические материалы

Публикации по истории Осетии и осетин

Перечень осетинских фамилий, некоторые сведения о них

Перечень населенных пунктов Осетии, краткая информация о них и фамилиях, в них проживавших

Сборник материалов по традициям и обычаям осетин

Наиболее полное на сегодняшний день собрание рецептов осетинской кухни

В данном разделе размещаются книги на разные темы

Коста Хетагуров "Осетинскя лира", по книге, изданной во Владикавказе (Орджоникидзе) в 1974 году.


Перечень дружественных сайтов и сайтов, схожих по тематике.



Rambler's Top100 Рейтинг@Mail.ru Индекс цитирования
Статьи Словари
Здравствуйте, Гость
Регистрация | Вход
Опубл. 31.07.2011 | прочитано 1552 раз |  Комментарии (0)     Автор: Tabol Вернуться на начальную страницу Tabol
ХАКИМЫ ЛÆХЪУЫМÆТÆ1

Ай-гъай, бирæ, тынг бирæ азтæ рацыд уæдæй нырмæ... Хур-иу тарцъæх хæхты фæстæйæ сленк кодта, стæй та-иу нынныгъуылди денджызы уылæнты. Дæттæ-иу ныйих сты, фæлæ та-иу уалдзæджы ногæй сæ баст атыдтой, раивылдысты-иу. Æнæкæрон цъæх быдыртæ-иу зымæг мæрдвынæй баисты, фæлæ та-иу хуры хъарммæ дзыхъхъынног фестадысты. Фæлтæр фæлтæры ивта. Ацал-ауал æнусы бир-бирæ дон-хъалон фæласта Сау денджызмæ Хъубан. 

Иу паддзахад уыд, æмæ дзы царди мæгуыр кæсагахсæг Хаким. Иуахæмы та кæсаг ахста хызæй. Бон-изæрмæ фæбадти доны был, фæлæ йæ къухы ницы бафтыди. Цæй, фæстаг хатт ма бафæлварон, зæгъгæ, йæ хыз ногæй баппæрста донмæ, йæхинымæры та хъуыды кæны: æвæццæгæн, Хуыцауы раз исты тæригъæдджын дæн, æндæр ай циу? Рахæцыд йæ хызыл. Тыхтæ-амæлттæй йæ раласта былмæ. Æмæ дын мæнæ æвирхъау диссаг! Зæлдаг кæрдæгыл хызæй йæхи ратоныныл удаист фæлтæрæнтæ кодта адæмæн æмбисонды рæсугъд чызг. Йæ урс-урсид буар тæмæнтæ калдта. Цæстытæ денджызы арфау — цъæх-цъæхид. Йæ дзыккутæ — сатæг-сау цыллæйау. 

Ахæм рæсугъд чызг суанг йæ фыны дæр никуы федта Хаким. Æмæ хинымæры скарста: паддзахæн æй йæхимæ акæнон. 

Паддзахæн та йæ къухы уыди цыбыр лæдзæг, алыхуызон хæзна дуртæй йыл нывæфтыдтæ. Хаким æм æрбакодта чызджы, стæй йын радзырдта, хызæй йæ куыд æрцахста, уый. Паддзах чызджы фæрсы: чи дæ, цы дæ, куыд бахаудтæ хызы, доны бын цы куыстай? 

Фæлæ чызг ницы дзырдта. 

Уæд паддзахы амындæй чызгæн алы фыдмитæ кæнын байдыдтой. Йæ къæхты йын зылын зæгæлтæ къуырдтой. Уæддæр чызг хъусæй лæууыди. Ноджы йын æбуалгъдæр фыдмитæ кæнын байдыдтой: артмæ-иу æй ныддардтой, доны-иу æй ныппæрстой, кардæй йæ рæхуыстой. Уæддæр чызджы дзыхæй сым дæр не схауди. 

Паддзахы сæркъуырты бон ын ницы уыди, бафæлладысты дзы æмæ йæ ныккæндæй фæстæмæ галуанмæ фæцæйкодтой. Ныр сæхæдæг æмризæджы ризынц, паддзах сыл йæ масты пырхæнтæ куы акала, уымæй тæрсгæйæ. Фæндагыл чызг ауыдта, цырыхъхъытæ чи 'лхæдта, иу ахæм лæджы. Лæг-иу цырыхъхъы уафс йе 'нгуылдзтæй æркъупп ласта æмæ та-иу афтæ: 

— Ницæйаг сты ацы цырыхъхъытæ, афæдзваг дæр не суыдзысты. 

Чызг уыцы ныхæстыл былысчъил худт бакодта. 

Фæндагыл та æндæр лæджы ауыдта. Уый балхæдта хъæдындзтæ, фæлæ нурытæм йæ хъус не 'рдардта. Чызг та былысчъилхуызæй бахудти. 

Æртыккаг хатт та бахудти, йæ къухы гыццыл сывæллон чи хаста æмæ йын фырцинæй алы буц митæ, дыги-дыгитæ чи кодта, ахæм лæгыл. 

Сæркъуыртæ æппæт ацы хабæрттæ паддзахæн ракодтой. Æмæ паддзах хъуыдыты аныгъуылди. Хъуыдытыл фесты йæ дæлбар адæм дæр: цымæ цæуыл худти чызг? Никæй бон баци ацы сусæг райхалын. 

Æмæ та паддзах ногæй фæрсын байдыдта чызджы. Фæлæ чызг къæрттæй цъула не ’ппæрста. Паддзахæн йæ маст бынтондæр рафыхт. Æмæ загъта: ацы хуыцауылгъысты раттут Хакимæн! Хакимæн та бафæдзæхста: 

— Ды мæм æй æрбакодтай æмæ йæ дæхæдæг амар! 

Хаким чызджы къухыл æрхæцыд æмæ йæ йæ халагъудмæ акодта. Кард райста, сигæцыл æй адаудта — хъуамæ паддзахы уынаффæ сæххæст кæна. Уæд дын чызг æнæнхъæлæджы куы сдзурид: 

— Ауадз мæ, хорз лæг, фæстæмæ мæ доны баппар. Мæн амарынæй дын цы пайда ис?.. 

Хаким æваст фæкуыддæр и, кард йæ къухæй æрхауди. Стæй йе 'муд æрцыд æмæ загъта: 

— Хорз, ауадздзынæн дæ, фæлæ уал мын раздæр зæгъ: фæндагыл цы æртæ лæджы федтай, уыдоныл цæмæн худтæ? Æхсæвæй-бонæй æнцой нал арын, мæ сæр сдон, уыцы рахъуыды-бахъуыды кæнын, фæлæ мæ зонд ницы ахсы. Кæд мын хъуыддаджы апп райхалай, уæд дæ ауадздзынæн, доны дæр дæ баппардзынæн, кæм дæ æрцахстон, уыцы ран. Паддзахæй дæр нæ фæтæрсдзынæн. 

Чызг бахудт æмæ загъта: 

— Хорз. Фыццаг хатт кæуыл бахудтæн, уыцы лæг цырыхъхъытæ æлхæдта. Гъемæ хъуыды кодта цырыхъхъыты фидарыл, адæймаджы цард мæнгæфсон халыл кæй хæцы, уый та йæ фæсонæрхæджы дæр нæ уыд. Афтæмæй йæ ныхыфыст амыдта: хъуамæ уыцы бон изæрæй амардаид. 

Чызг та ногæй бахудти: 

— Дыккаг лæг та нурыты бæсты хъæдындзтæ æлхæдта æмæ йыл куыннæ бахудтаин? Æнæфенд цыдæр! Исчи-ма пайдайаг халсары бæсты лæгæн зианы хос чи у, ахæм равзары! 

Чызг æртыккаг хатт бахудт æмæ загъта: 

— А æртыккаг лæг та мæ бынтон ахудын кодта. Уый сывæллоны цинæй кæфойы зæронд фестад, йæ туг, йе стæг æй æнхъæлдта, йæ удлæууæн æй хуыдта. Цæмæй зыдта, мæгуырæг, уый йæхи сывæллон кæй нæу, уый! 

Чызг ноджы тынгдæр ныххудт æмæ Хакимæй куры, ауадз, дам, мæ ныр. 

Лæг æй ауагъта, æмæ чызг йæхи доны басхуыста. Иуцасдæры фæстæ та ногæй былгæронмæ æрбаленк кодта æмæ загъта: 

— Хæлар æмæ сыгъдæг зæрдæйы хицау дæ, кæрдаг зонд дын ис, лæджыхъæдæй, ныфсæй цух нæ дæ, æмæ дын хъуамæ исты хорзы бацæуон. Мæнæ ацы æртæ лæхъуымæйы айс. Иу дзы ныр бахæр, иннæ — фæндагыл, æртыккаг та — уæхимæ куы бацæуай, уæд. 

Æмæ чызг былмæ æртæ лæхъуымæйы раппæрста. Йæхæдæг цæстыфæныкъуылдмæ æрбадæлдон. 

 

Бахордта Хаким лæхъуымæ. Æмæ уайсахат æмбарын байдыдта зайæгхæлтты сыбар-сыбур, сыфтæрты сыр-сыр, дымгæйы улæфт, уылæнты цæллахъхъ, алыхуызон цæрæгойты æвзаг, цъиуты цьыбар-цьыбур, дунейы цин æмæ маст... 

Бахордта Хаким лæхъуымæ. Æмæ æмбарын байдыдта æрдзы миниуджытæ: цæрдудты æмæ æнæудты, тыхджынты æмæ æдыхты, дæтты æмæ уæлдæфы митæ, фæзылдтытæ, раив-баивтæ... 

Бирæ фæцарди Хаким. Бирæтæ федта, бирæтæ бавзæрста. Фæлæ æнæмæлгæ дуне нæй. Æмæ кæд йе 'цæг дунемæ ацыд, уæддæр йæ ном абоны онг дæр рох нæу адæмæй. 

Афтæ у æцæг дæр. 

Ехх, кæдæй-нырмæ дæ агурын, æнахуыр донычызг. Ды æвæджиауы хорзы бацыдтæ Хакимæн. Æз дæр уый хуызæн æнæбон, мæгуыр лæг дæн. Нæй мæм бæхрæгъæуттæ, фосдзугтæ, хуымзæххы тъæпæнтæ, сæрвæттæ, уыгæрдæнтæ, тархъæдтæ. Мæ иунæджы зæрдæ — мæ исбон, мæ мулк. 

Æрхæндæг-уынгæг зарæг — мæ уды цин. Цы дын у мæ бон раттын, хæларзæрдæ донычызг? Цы бакæнон, цæмæй дæ уарзты аккаг суон, уый тыххæй? Айс, зынаргъдæр мын циу, уый: мæ зæрдæ! 

Сæрдасæнау цыргъ хъамайæ мæ риу афаддзынæн, сисдзынæн мæ зæрдæ æмæ йæ дæ къæхты бынмæ баппардзынæн. Мæ мулк — мæ зæрдæ. Ратдзынæн æй дæуæн. Фæлæ кæм дæ, кæм? Ацал-ауал азы дæу агургæйæ къахихсыд куы бадæн. Равдис мæм дæхи. 

 

Ратт мын дæ лæхъуымæтæй. 

Цæмæй мæ цæстытæ байгом уой. 

Ратт мын дæ лæхъуымæтæй, 

Цæмæй мæ хъустæ байгом уой. 

Ратт мын дæ лæхъуымæтæй, 

Цæмæй цырынæй ссудза мæ зонды цырагь. 

Лæхъуымæтæ, лæхъуымæтæ... 0 хæларзæрдæ доны 

чызг, дæ лæхъуымæтæй мын!.. 

Дæ лæхъуымæтæй!.. 

 

______________________________________ 

 

1 Лæхъуымæ — фысы сойы фых дæргъщццон черкесаг гуыл. (Авторы фиппаинаг).



<==    Комментарии (0)      Версия для печати
Реклама:

Ossetoans.com allingvo.ru OsGenocid OsGenocid ALANNEWS jaszokegyesulete.hu mahdug.ru iudzinad.ru

Архив публикаций
  Июля 2019
» Открытое обращение представителей осетинских религиозных организаций
  Августа 2017
» Обращение по установке памятника Пипо Гурциеву.
  Июня 2017
» Межконфессиональный диалог в РСО-Алании состояние проблемы
  Мая 2017
» Рекомендации 2-го круглого стола на тему «Традиционные осетинские религиозные верования и убеждения: состояние, проблемы и перспективы»
» Пути формирования информационной среды в сфере осетинской традиционной религии
» Проблемы организации научной разработки отдельных насущных вопросов традиционных верований осетин
  Мая 2016
» ПРОИСХОЖДЕНИЕ РУССКОГО ГОСУДАРСТВА
» НАРОДНАЯ РЕЛИГИЯ ОСЕТИН
» ОСЕТИНЫ
  Мая 2015
» Обращение к Главе муниципального образования и руководителям фракций
» Чындзӕхсӕвы ӕгъдӕуттӕ
» Во имя мира!
» Танец... на грани кровопролития
» Почти 5000 граммов свинца на один гектар земли!!!
  Марта 2015
» Патриоту Алании
  Мая 2014
» Что мы едим, или «пищевой терроризм»
  Апреля 2014
» ЭКОЛОГИ БЬЮТ ТРЕВОГУ
  Августа 2013
» Хетӕг Ирыстонмӕ цӕмӕн лыгъд?
» Кто такие нарты?
» Ды хъæздыгдæр уыдтæ цардæй
» ДЫУУӔ ИРӔН ЙӔ ЗӔРДӔ ИУ УЫД
» ПОМНИТЕ, КАКИМ ОН ПАРНЕМ БЫЛ...
» ТАБОЛТЫ СОЛТАНБЕДЖЫ 3АРӔГ
  Июля 2013
» «ТАМ ПОЙМЕШЬ, КТО ТАКОЙ»…
» Последнее интервью Сергея Таболова