Iriston.com
www.iriston.com
Цæйут æфсымæртау раттæм нæ къухтæ, абон кæрæдзимæ, Иры лæппутæ!
Iriston.com - история и культура Осетии
Кто не помнит прошлого, у того нет будущего.
Написать Админу Писать админу
 
Разделы

Хроника военных действий в Южной Осетии и аналитические материалы

Публикации по истории Осетии и осетин

Перечень осетинских фамилий, некоторые сведения о них

Перечень населенных пунктов Осетии, краткая информация о них и фамилиях, в них проживавших

Сборник материалов по традициям и обычаям осетин

Наиболее полное на сегодняшний день собрание рецептов осетинской кухни

В данном разделе размещаются книги на разные темы

Коста Хетагуров "Осетинскя лира", по книге, изданной во Владикавказе (Орджоникидзе) в 1974 году.


Перечень дружественных сайтов и сайтов, схожих по тематике.



Rambler's Top100 Рейтинг@Mail.ru Индекс цитирования
Статьи Словари
Здравствуйте, Гость
Регистрация | Вход
Опубл. 21.11.2008 | прочитано 5921 раз |  Комментарии (0)     Автор: Tabol Вернуться на начальную страницу Tabol
ТÆРГÆЙТТЫ МÆЙ - Март

 

СТЫР ТУТЫР 

 

Мархо дарыны фыццаг бон æрцæуы Тутыры бæрæгбонмæ, ахæссы æнæхъæн къуыри. Хонынц ма йæ уалдзæджы Тутыр, Стыр Тутыр. Тутыр фыццаджы-фыццагдæр у бирæгъты бардуаг. Адæмон сфæлдыстады куыд у, афтæмæй бирæгътæ канд йæ коммæ нæ кастысты, фæлæ, дам, ма йын суанг йæ къæхтæ дæр сдæрдтой. Тутыры къуыри уæлдай тынгдæр ком дардтой къуырисæры, фæссихормæ-иу хистæрæй, кæстæрæй, нæлгоймагæй, сылгоймагæй дон, дæр ничи банызтæ. Хистæртæ-иу Ныхасы æрæмбырд сты æмæ таурæгътæ кодтой, лæппутæ-иу сæм хъуыстой. Уыцы бон ничи куыстæ. 

Тутыры бæрæгбонты аоæзтой алы кусæнгæрзтæ. Дзырдтой, зæгъгæ, дам, Гутыры бæрæгбон цы хъæд ракæнай, цы дзаума саразай, уый фидардæр, амондджындæр уыдзæн, цæстдзыдæй йын тас нæ уыдзæн. 

Тутыры бæрæгбонты сывæллæтты хæдæттыл рахизырдыгæй кодтой сырх æндахæй дзуары хуызæн сынчытæ, хуыдтой сæ Тутыры сынчытæ, арæзтой Тутыры чингуытæ. Нæ фыдæлтæм гæсгæ, уыдон сабиты хъахъхъæдтой фыдбылызæй æмæ фыдцæстæй. 

Бæрæгбæтты йæ хорæй ничи лæвæрдта, уæд азы дæргъы æбæркад уыдзыстæм, зæгъгæ. Бæрæгбоны чъиритæ кардæй нæ лыг кодтой. Тутыры зæрдæ ныл куы фæхуда, зæгъгæ-иу сæ къухæй асастой. 

Тутыры бонтæ, уæлдайдæр фыццаг æртæ боны, уæлдай кадджын уыдысты. Ирон адæмы фыдæлты хъуыдымæ гæсгæ, уæд цы загътаис æмæ цы сфæнд кодтаис, уый æнæмæнгæй сæххæст уыдзæн. Уыцы бонты туджджынтæ сæ туг нæ истой, уыцы бонты цыфæнды æнæхатыр знæгтæ дæр сабыр уыдысты. 

Тутыры бæрæгбæтты цы сывæллæттæ райгуырд, уыдон нымад уыдысты стыр амондджыныл. 

Тутыр æрмæст бирæгъты бардуаг нæу, уый у уæларвон цæрæг, Хуыцауæй адæмæн хорздзинæдтæ курæг. Адæмы хъахъхъæны алы низтæй, фылдæр сын кæны сæ фос, æххуыс сын кæны зæххы куысты. Фæлæ кæмæ смæсты вæййы, уымæн йæ фос бирæгъты амæттаг бакæны. Иæхæдæг бирæгътæм куы смæсты уа, уæд та сын цуанæттæй фервæзæн нал ис. 

Тутыры бæрæгбон баст у азы афонимæ, зæххы, фосдарыны, уалдзæджы куыстытимæ. Бæрæгбон ныр дæр адæмæй рох нæу. 

 

Большой Тутыр 

 

Первый день Комахсана приходится на праздник Тутыра и продолжается целую неделю. Называют его еще весенним Тутыром, Большим Тутыром. Тутыр является властелином, покровителем волков. В неделю Тутыра самый суровый пост держали в понедельник. До обеда никто, включая детей, не мог выпить даже глотка воды. Старики собирались на Ныхасе и рассказывали всякие байки и легенды, а молодежь и дети слушали их. В этот день никто не должен был работать. 

В праздник Тутыра мастерили различные орудия труда. Считалось, что вещи, сделанные в эти дни, будут крепче, дольше прослужат, им не страшен сглаз. 

Нельзя было одалживать пшена, муки – в противном случае в течение года в доме не будет баркада. Не полагалось резать ножом праздничные пироги; чтобы не разгневать Тутыра, их делили на части руками. 

Дни Тутыра, особенно первые три дня, были очень почитаемы в народе. По преданию предков, то, что задумывалось в эти дни, непременно исполнялось. На праздник Тутыра прекращалась всякая вражда, кровники складывали оружие. 

Дети, рожденные в эти дни, считались особо счастливыми. 

Тутыр не только властелин волков, но и небожитель, испрашивающий у Бога благ для народа. Он оберегает людей от различных болезней, помогает в земледельческих работах, способствует увеличению поголовья скота. Но если прогневается на кого – не уберечь тому свои стада от серых хищников. Однако и волки, если прогневают Тутыра, не минуют встречи с охотником. 

Праздник Тутыра связан с весенними земледельческими и скотоводческими работами. Не забыт он и в наши дни. 

 

ХОРЫБОН 

 

Хорыбон у уалдзыгон куыстыты райдайæн бæрæгбон (кæс Хоры бон). Стыр ахадындзинад ын уыди ирон адæмы фыдæлты царды. Бæрæгбонæн уыди цалдæр номы: «Зæхмæ бавналæн бон», «Нæмыгхæссæн бон», «Хоры Уациллайы куывд». 

Бæрæгбон вæййы, Комбæттæнæй дæс боны куы рацæуы, уæд. Хъæубæстæ кодтой иумæйаг куывд, фæлæ уымæй уæлдай алы бинонтæ дæр сæ хæдзæртты куывтой æртæ чъирийæ. Адæм-иу æрæмбырд сты бæрæг ранмæ æмæ-иу иннæ азæн куывды лæг равзæрстой. Куывды фысым чи уыд, уыдон-иу, хъæумæ хæстæгдæр цы зæххы гæппæл уыд, уырдæм ацыдысты. Зæххы гæппæлыл-иу дзывырæй æртæ зылды æркодтой, куывды лæгæн кæй авзæрстой, уый-иу дзы хор байтыдтæ Скуывтой-иу хуыцаумæ, Уацилламæ, иннæ зæдтæм æмæ-иу хъæумæ, куывдмæ æрбацыдысты... 

Хистæрмæ сыкъа радтой æмæ скуывта Хуыцаумæ, хъæубæсты бафæдзæхста Уациллайыл, ног хуымзæххы цы гага ныппарой, уый куыд фæрæстмæ уа, фæззæг хъæздыг тыллæг куыд сисой, чындзæхсæвтæ, чызгæрвыстытæ, куывдтæ куыд кæной. 

Фæстагмæ лæппуты рдæм разылд: 

– Цы курут, лæппутæ? 

– Хор, хор, хор! 

– Цы курут, лæппутæ? 

– Хоры Уациллайæ хор курæм. 

Фидæн аз куывд кæмæ уыдзæн, уымæн ацаходын кодтой, йæ сæрыл ын, цы сæм и – быламыхъ кæнæ къуымæл, уый парахатæй рауагътой. Уыцы рæстæг хистæр кувæгау дзуры: ацы къуымæл (быламыхъ) куыд парахатæй кæлы, афтæ парахат уæд хор, афтæ бæркадджын уæнт аз-азы дæргъы, афæдзæй афæдзмæ. 

Фидæны куывды фысымæн-иу хæдзармæ арвыстой æртæ чъирийы, нозт, кусартæй кувæггаг. Хуыцау æмæ-иу æй Йе сконд зæдтыл бафæдзæхстой. 

 

День урожая 

 

Праздник в честь начала весенних работ – имел огромное значение в жизни наших предков (см. Хоры бон). Недаром его называли «День прикосновения к земле», «День хлеба», «День покровителя хлебных злаков Уацилла». 

Праздник начинался через 10 дней после Комбаттана. Устраивался общесельский кувд, но помимо этого в каждом доме делали три пирога. Кувд начинался с избрания куывды лæга, ответственного за проведение следующего кувда, после чего будущий куывды лæг и нынешний распорядитель отправлялись на специально отведенный участок поля и проводили три борозды, которые куывды лæг тут же засевал, вознося молитвы Богу, Уацилла и другим дзуарам. И лишь затем, по возвращении в село, устраивали пиршество. 

Старейшина с рогом араки или пива возносил молитву Богу, препоручал всю сельскую общину Уацилла, с тем, чтобы он одарил их осенью богатым урожаем, обильным и достаточным для проведения кувдов и свадеб. По окончании молитвы он обращался к юношам и мальчикам: 

– Что просите, ребята? 

– Хлеба! Хлеба! Хлеба! 

– Что просите, ребята? 

– У Уацилла хлеба просим! 

Дав отведать Кувæггаг будущему Фысыму, выливали ему на голову квас или брагу, высказывая при этом пожелание, чтобы будущий урожай был так же обилен, как обильно льется эта брага (квас). Ему же посылали домой три пирога, выпивку, куваггаг от жертвенного животного, поручали его покровительству Бога и созданных Им дзуаров. 

 

ЛАУЫЗГÆНÆН 

 

Хорыбоны фæстæ сабатизæр вæййы Лауызгæнæн. Уый у зæронд мæрдты мысæн бон. 

Ирон адæмы фыдæлтæм гæсгæ, майрæмбоны зæронд мæрдтæ уыдысты сæрибар. Ног мæрдтæй уый зæгъæн нæй: уыдон фæтæрсынц, сæ бынат сын исчи куы байса, исчи йæ куы бацахса, зæгъгæ, æмæ никуыдæм фæцæуынц. Зæронд мæрдты ницы фæуромы æмæ рацæуынц сæ бинонты, сæ хæдзæрттæ фенынмæ. Се ссыдмæ бинонтæ бафснайынц, ныссыгъдæг кæнынц хæдзар, сцæттæ кæнынц алыхуызон хæринæгтæ, фæлæ сæйрагдæр вæййынц лауызтæ. 

Изæры бинонты хистæр фынджыдзаг ныххæлар кодтæ Иууылдæр сбадтысты. Бинонтæм афтæ кæсы: сæ зиан дæр фынджы уæлхъус бады æмæ хæры, нуазы, ныхæстæм хъусы. Боныцъæхтæм хæдзары фæуыдзæн, стæй дымгæйы фыццаг улæфтимæ йе цæг дунемæ атæхдзæн. 

Уыцы фæндаг та у даргъ, зын, бирæ цæлхдуртæ, бирæ фыдæбæттæ кæм бавзардзысты мæрдтæ, ахæм фæндаг. Фæлæ йыл ацæудзысты, азы дæргъы цы хæрдзысты, цæмæй цæрдзысты, уыцы «дзыджын» агурæг. Фæцæудзысты æнæхъæн къуыри æмæ бафæллайдзысты, бастайдзысты, сæххормаг уыдзысты æмæ сын се ссыдмæ саразын хъæуы фынджыдзаг. Уый та вæййы дыккаг Лауызгæнæн. 

Ис æндæр хъуыды дæр. Лауызгæнæнтæ вæййынц Комбæттæны. Æмæ-иу уæд ирон адæм сæ мæрдты тыххæй скодтой мархойы хист, ома нæ мæрдтæ дæр ком дарынц æмæ сын мархойы хæринæгтæ ныххæлар, кæнæм, зæгъгæ. Фынгыл-иу æрæвæрдтой лауызтæ, цæкуытæ, дзæрна мæнæу æмæ хъæдурæй, фых картæфтæ, картофджынтæ, хъæдурджынтæ, лакъамитæ, кæф, арахъ, бæгæны, къуымæл. 

 

«Печь блины»  

 

Справляют в пятницу после Хорыбона (см. Лауызгæнæн). Это праздник, посвященный давно умершим людям. 

По поверью, бытующему среди наших предков, в пятницу старые покойники бывают свободны, чего нельзя сказать о недавно умерших, которые боятся, что их место могут занять, и поэтому никуда не ходят. Старые же покойники отправляются повидать своих близких, семью. К их приходу тщательно прибирают, готовят разнообразную снедь, среди которой почетное место занимают оладьи и блины. 

Вечером глава семьи посвящает покойному приготовленные яства, и все садятся за стол. Домочадцам кажется, что их некогда любимый член семьи тоже сидит за столом, ест, пьет, слушает разговоры, а на рассвете с первым дуновением ветерка отправляется в страну мертвых. 

Дорога туда нелегкæ идти придется целую неделю, по пути нужно будет преодолеть много препятствий, чтобы найти тот самый заветный «дзыджын», которым они будут кормиться целый год. Поэтому к их приходу готовят новое угощение – второй Лауызганан. 

Правда, на этот счет есть и другое мнение. Поскольку Лауызганан приходится на Комбаттан, осетины, полагая, что покойники тоже постятся, накрывали им постный стол, на котором были блины, цакуыта (жареные кукурузные зерна), дзарна (вареная пшеница с фасолью), печеная и отварная картошка, картофджынта (пироги с начинкой из картошки), кадурджынта (пироги с начинкой из фасоли), лаками (пироги с начинкой из сладкого солода), рыба, арака, пиво, квас. 

 

АСТÆУЫМАРХО 

 

Æртыццæджы, дыккаг Лауызгæнæны фæстæ, райдайы Астæуымархо. Бæрæгбон ма Кæфхæрæн дæр хонынц, уымæн æмæ бæрæгбоны кадджындæр хæринæгтæй иу уыд кæф. 

Кæфхæрыны кусгæ ничи кодта, адæм сæхи ирхæфстой, Хуыцау æмæ зæдтæм куывтой. Сæхи цæттæ кодтой, рæхджы цы бæрæгбон æрцæудзæн, уымæ. 

Астæуымархойы бирæтæ ком нал дардтой, мысайнæгтæ-иу æрæмбырд кодтой æмæ-иу куывд сарæзтой. Фæлæ ма-иу, Куадзæнмæ къуыри куы баззад, уæд фæстæмæ марходарын байдыдтой. 

Мах рæстæджы бæрæгбон бирæтæй ферох, фæлæ ма йæ хистæртæ æрымысынц. 

 

«Средний пост» 

 

Начинается в среду после второго Лауызганана. Праздник называют еще и Кафхаран (букв. «поедание крупной рыбы, щуки»), потому что рыба была основным блюдом на праздничном столе. 

В Кафхаран не полагалось работать. Люди отдыхали, веселились, молились Богу и другим дзуарам, готовились к следующему за Кафхаран празднику. 

В Астауымархо многие уже не соблюдали пост, но за неделю до Пасхи вновь начинали поститься. 

В наши дни праздник уже не отмечается, но люди старшего поколения еще помнят о нем. 



<==    Комментарии (0)      Версия для печати
Реклама:

Ossetoans.com allingvo.ru OsGenocid OsGenocid ALANNEWS jaszokegyesulete.hu mahdug.ru iudzinad.ru

Архив публикаций
  Июля 2019
» Открытое обращение представителей осетинских религиозных организаций
  Августа 2017
» Обращение по установке памятника Пипо Гурциеву.
  Июня 2017
» Межконфессиональный диалог в РСО-Алании состояние проблемы
  Мая 2017
» Рекомендации 2-го круглого стола на тему «Традиционные осетинские религиозные верования и убеждения: состояние, проблемы и перспективы»
» Пути формирования информационной среды в сфере осетинской традиционной религии
» Проблемы организации научной разработки отдельных насущных вопросов традиционных верований осетин
  Мая 2016
» ПРОИСХОЖДЕНИЕ РУССКОГО ГОСУДАРСТВА
» НАРОДНАЯ РЕЛИГИЯ ОСЕТИН
» ОСЕТИНЫ
  Мая 2015
» Обращение к Главе муниципального образования и руководителям фракций
» Чындзӕхсӕвы ӕгъдӕуттӕ
» Во имя мира!
» Танец... на грани кровопролития
» Почти 5000 граммов свинца на один гектар земли!!!
  Марта 2015
» Патриоту Алании
  Мая 2014
» Что мы едим, или «пищевой терроризм»
  Апреля 2014
» ЭКОЛОГИ БЬЮТ ТРЕВОГУ
  Августа 2013
» Хетӕг Ирыстонмӕ цӕмӕн лыгъд?
» Кто такие нарты?
» Ды хъæздыгдæр уыдтæ цардæй
» ДЫУУӔ ИРӔН ЙӔ ЗӔРДӔ ИУ УЫД
» ПОМНИТЕ, КАКИМ ОН ПАРНЕМ БЫЛ...
» ТАБОЛТЫ СОЛТАНБЕДЖЫ 3АРӔГ
  Июля 2013
» «ТАМ ПОЙМЕШЬ, КТО ТАКОЙ»…
» Последнее интервью Сергея Таболова