Iriston.com
www.iriston.com
Цæйут æфсымæртау раттæм нæ къухтæ, абон кæрæдзимæ, Иры лæппутæ!
Iriston.com - история и культура Осетии
Кто не помнит прошлого, у того нет будущего.
Написать Админу Писать админу
 
Разделы

Хроника военных действий в Южной Осетии и аналитические материалы

Публикации по истории Осетии и осетин

Перечень осетинских фамилий, некоторые сведения о них

Перечень населенных пунктов Осетии, краткая информация о них и фамилиях, в них проживавших

Сборник материалов по традициям и обычаям осетин

Наиболее полное на сегодняшний день собрание рецептов осетинской кухни

В данном разделе размещаются книги на разные темы

Коста Хетагуров "Осетинскя лира", по книге, изданной во Владикавказе (Орджоникидзе) в 1974 году.


Перечень дружественных сайтов и сайтов, схожих по тематике.



Rambler's Top100 Рейтинг@Mail.ru Индекс цитирования
Статьи Словари
Здравствуйте, Гость
Регистрация | Вход
Опубл. 27.11.2016 | прочитано 5033 раз |  Комментарии (0)     Автор: Tabol Вернуться на начальную страницу Tabol
ЗИАНЫ ÆГЪДÆУТТÆ - Похоронные обряды

 

КÆРТЫ УЫНАФФÆГÆНÆГ 

 

Æгъдау дунейы сæр у. Мардæн æгъдау раттын зонды хос у адæмæн, удыбæстæ. Зианы æгъдау йæ алы фæзилæн, йæ алы æууæлæй дæр бæрæг у. Авдæн кæм и, уым чырынæн дæр æнæ уæвæн нæй. Кæрæдзийы æнцой балæууын, кæрæдзийæн ныфс уæвын, уыцы миниуæг фыдæй фыртмæ цæры нæ адæмимæ. Æмæ уый уæлдай тынгдæр рабæрæг вæййы зын рæстæджыты. 

Æнæмæлгæ дуне нæй. Арцыд зиан, уæд ыл фыццаджыдæр сæмбæлы бинонты, хæстæджыты, сыхæгты цæссыджы хай. 

Сыхбæсты, хъæубæсты фарны лæгтæ уайтагъд зæрдæрыст æмæ цæссыгдзаст зианджынты æгъдæутты уæз сæхимæ айсынц. Байгом кæнынц кулдуар, хæдзары дуар. Уый амоны: хæдзарыл æрцыд уæззау хабар – зиан. 

Ирон бинонтæ сæ зиан сæхæдæг никæд æвæрдтой. Мæрдджынтæ сæ кæрт, сæ зын хъуыддаг бакæнынц иу лæджы бар. Уый вæййы фендджын, арæхстджын, дзырддзæугæ, æфсармджын адæймаг. Уый æдде ма хъуамæ хорз зона æгъдæуттæ, зианджын хæдзары бинонты царды уавæр, сæ авналæнтæ æмæ сæ фадæттæ. 

Марды ныннайынц, йæ дзаумæттæ йын скæныны размæ ныххæлар кæнынц. Ныххæлар ын кæнынц йæ табæт (чырын). Хæларгонд цæуы, æхсæвбадæнты йæ фарсмæ æрæвæрынæн цы хойраг æрцæттæ кæнынц, уый дæр. 

Кæрты уынаффæгæнæг æмæ хионтæ снысан кæнынц ныгæнæн бон, ингæнкъахджыты, хæрнæгæн кусарт чи акæндзæн, нозт, хойраг, сугтæ, æгтæ чи сцæттæ кæндзæн, стъолтæ, бадæнтæ чи æрæвæрдзæн, лæг-æфсин æмæ уырдыгыстæг чи уыдзæн, Хъæргæнæг чи ацæудзæн, мæрддзыгойæн арфæгæнæг, зианæн сыхегтæй фæстаг фæндараст чи зæгъдзæн, хæрнæджы фынгыл хистæрæн чи баддзæн, саударæн æмбырд чи байгом кæндзæн. Алы чысыл фæзилæн дæр сбæлвырд кæнынц. 

 

 

 

Отдать последние почести умершему – долг каждого из нас. У осетин есть пословица: «Там, где стоит колыбель, будет стоять и гроб». Стать рядом с близкими, поддержать их словом, помочь делом – отличительная черта осетинского народа. Особенно наглядно она проявляется в тяжелые минуты, когда мы теряем близких... 

В семье случилось горе – умер кто-то из ее членов, и тут же на помощь приходят близкие, родственники, соседи, односельчане. Распахиваются ворота – это свидетельствует о том, что в доме находится покойник. 

В Осетии члены семьи никогда не занимаются похоронами. Это поручается кому-нибудь из наиболее ответственных и уважаемых стариков, уважаемых людей, который к тому же хорошо знает законы и обычаи. Его называют «Кæрты уынаффæгæнæг». 

Карты уынаффаганаг и близкие намечают день похорон, решают, кого отправить Хъæргæнæг, кто будет копать могилу, кто зарежет жертвенное животное, а кто будет отвечать за поминальные столы. Они же решают, кто будет открывать траурный митинг, кто скажет последнее «прощай» от имени соседей, односельчан и т.п. 

 

ХЪÆРГÆНÆГ 

 

Зианджыны бинонтæ, хионтæ, æввахс хæстæджытæ бамбырд вæййынц æмæ, зианы хабар кæмæн фехъусын кæнын æмбæлы, уыдоны номхыгъдтæ саразынц, фыдохы уацы телтæ дард рæттæм арвитынц. 

Хъæргæнджытæ ацæуынц, кæмæн куыд йæ амал æййафы, афтæ. Ныртæккæ арæх хъæуы мидæг хъæргæнæг хæдзари-хæдзар нал фæзилы, зианмæ хæстæгдæр чи у, уымæн фехъусын кæны хабар. Гæнæн æмæ амал уæвгæйæ архайынц ууыл, цæмæй, зианы хабар кæмæн фехъусын кæнын хъæуы, уыдонмæ афоныл бахæццæ уа, уæлдайдæр дард рæттæм, дард хъæутæм. Уымæн æмæ сыл бæрнон хæс æвæрд йæ хъæуы сæ хионтæн, къабæзтæн, сыхæгтæн фехъусын кæнын, ссарын сæ хъæуы автобус. Зианы хабар фехъусын кæнынæн хорз ахъаз сты телеуынынад, радио æмæ газетты хъусынгæнинæгтæ. 

Æгъдау фидауцы хос у. Хъæргæнæгæн телефонæй дзургæйæ йæ хъæлæсы уагæй, лæгæй-лæгмæ ныхасгæнгæйæ та йе ‘ппæт бакастæй дæр бæрæг вæййы, фыдохы уацхæссæг кæй у, уый. Æмбæлгæ салам раттыны фæстæ, кæнæ та тæфæрфæсгæнæджы лæуд скæнгæйæ, дзырдæн, фæзæгъы: 

– Нырæй фæстæмæ хорз хабæрттæ хъусут, фæлæ уый æмæ уый фæзиан. Уæд æмæ йæ уæд æфснайынц уым æмæ уым. Рухсаг уæд. 

Дзуаппæн ын раарфæ кæнынц, дзырдæн, афтæ: 

– Рухсаг уæд! Дзæнæтæй йын хай уæд! Ды та амæй фæстæмæ цины хабæрттæ хъусын кæн. 

Судзаггаг зианы фыдуац фехъусын кæнын уæлдай уæззау хæс у, æмæ уæд та ноджы арæхстджындæрæй равдисы йæхи хъæргæнæг, хабар æвиппайды нæ фехъусын кæны, фæзæгъы уал исты иумæйаг ныфсæвæрæн ныхæстæ. 

 

 

 

Родственники и близкие покойного составляют списки лиц, которых нужно известить о смерти и вручают их хъæргæнæгу. Иногородним посылаются телеграммы. 

В наше время хъæргæнæг уже не обходит каждый дом, а сообщает скорбную весть кому-нибудь из наиболее близких родственников, который оповещает остальных. Многие пользуются услугами телевидения, дают объявления в газету, сообщают скорбную весть по телефону. 

Оповещая о смерти, хъæргæнæг снимает шапку и говорит примерно следующее: 

– Пусть с сегодняшнего дня вам сообщают только добрые вести, но такой-то скончался. Похороны состоятся тогда-то и там-то. Рухсаг уад! (Царство ему небесное!) 

Ему отвечают примерно так: 

– Рухсаг уад! А ты с сегодняшнего дня сообщай только добрые вести. 

 

МÆРДÆХСÆВÆР 

 

Ацы æгъдау ирон адæммæ кодтой, сыхæгтæ æмæ-иу хиуæттæ цы фых хойраг бахастой, уымæй. Цæссыгамæст фысымы йæ къæбицы ницы хъуыддаг и. Мæрдæхсæвæр конд цæуы, æхсæв чи фæбады, уыдонæн. 

Мардæвæрæн бон зианмæ бирæ дзыллæ æрбацæуы æмæ адæм стыхсынц, мард цы уаты вæййы, уым сылгоймæгтæ нал фæцæуынц. Зианы кæртмæ, уынгмæ рахæссыны размæ йын хистæртæй исчи дыууæ кæрдзыны ныххæлар кæны, фæстаг хатт йæ къæсæрæй кæй хизы, фæцу æмæ ма рцуйы фæндагыл кæй фæцæуы, уый тыххæй. 

Кæрты, кæнæ уынджы чырын æрæвæрынц, марды æргом хурыскæсæны рдæм куыд уа, афтæ. Зианæн фæстаг фæндараст зæгъыны рæстæг чырыны сæр æвæрд вæййы чырыны фарсмæ галиуырдыгæй. 

Зианы лæггæдты ингæнкъахджыты хъиамæт сæйрагдæртæй у, уыдон стыр фыдæбон бакæнынц æмæ фæйнæ комдзаджы куы скæной, уæд уый мардæн удыбæстæ у, фæлæ уал сæ уый размæ ныххæлар кæнынц. Мардæн конд хæринагæй æнæ хæларæй ничи аходы. 

 

 

 

На поминальный стол ставят то, что приносят соседи (два пирога, арака), т.к. убитым горем родственникам не до этого. Мардахсавар готовят для тех, кто будет сидеть ночью у гроба покойного. 

В день похорон у гроба покойного собирается много народа, поэтому его выносят во двор. Но прежде чем вынести гроб, покойнику посвящается два пирога: ведь сегодня он в последний раз «переступает» порог своего дома и отправляется в путь, из которого не возвращаются. 

Гроб устанавливают так, чтобы лицо покойного было обращено на восток. Крышка гроба ставится с левой стороны. 

Самая трудная работа приходится на долю могильщиков, поэтому им первыми приносят угощение с поминального стола, предварительно посвятив его (хæлар кæнын) покойному. 

 

ТÆФÆРФÆС КÆНЫН 

 

Зиан æфснайынц фылдæр хатт дыккаг кæнæ æртыккаг бон. 

Фыццаджыдæр зианы уæз хиуæттæ æмæ сыхбæстыл æнцайы. Иу-дыууæ сахаты бæрц куы рацæуа зианы ахицæныл, уæд мæрдджынты кæрты дуармæ сыхæгтæ æмæ хионтæ æгъдаудæттæг æрлæууынц. Мардмæ цæуынц къæйттæ-къæйттæй, къаддæр къорд – дыгæйттæй, бирæ мæрддзыгой – цыппæргæйттæй. Дыууæйæ тæфæрфæсгæнæг вæййы рахизырдыгæй лæууæг, цыппарæй – рахизырдыгæй – дыккаг (кæс Тæфæрфæс). 

Зианджынты ‘рдыгæй бæрнонгонд арфæгæнæг, æрбацæуджыты размæ рахизгæйæ, дзырдæн, фæзæгъы: 

– Хуыцауы арфæйæ хайджын ут. Нырæй фæстæмæ цинтим фæцæут. Уæ къахфыдæбон, уæ удвæллой зианæн йæ мæрдтывæндагæн хæлар уæд. Хæрзаудæн уыл кæнæд! 

Æрбацæуджытæй тæфæрфæсгæнæг иу санчъех размæ ракæны æмæ, дзырдæн, фæзæгъы: 

– Зиан (кæнæ та йæ схоны йа номæй) рухсаг уæд! Цы мæрдтæм бацыд, уыдоны хорзæх æй уæд. Йæ фæстæ кæй ныууагъта, уыдоныл рæстаудæн, цардаудæн кæнæд. Сымах дæр амæй фæстæмæ хорз хъуыддæгты фыдæбон канут. 

Иуæй-иу хъæуты фыццаг тæфæрфæс ракæнынц мæрддзыгой, стæй та зианджынтæ. Æмæ уый дæр рæдыд нæу. 

Зианджынты нæлгоймæгтæ, хæстæгдæр сæм чи у, къабазæй, æмбалæй, уыдонимæ лæууынц зынгæ бынаты, адæм сæ куыд уыной, æнцонæй сæм бацæуæн куыд уа, ахæм ран. 

Тæфæрфæсгæнгæйæ амал куы уа, кæрты æвæрд куы амона, уæд разилын хъæуы рахизырдæм. Уый дзуры ууыл: зианджынтæ, мах ома, мæрддзыгойы адæм, зæрдæйæ уæ фарсмæ стæм. 

Кæмæн æмбæлы, йæ зæрдæ кæмæн риссы, уыдон зианы цурмæ бацæуынц кæугæ, иннæтæ тæфæрфæс ракæнынц. 

Тæфæрфæсгæнæг кæд бынтон зæронд у, кæд къуылых у, уæддæр ын æд лæдзæг арфæ кæнын нæ фæтчы. 

Сылгоймæгтæ, уæлдайдæр хи бинонтæ, хионтæ зианы цур фæлæууынц æмæ фæкæуынц. Арæх се ‘хсæн разыны хъарæггæнæг сылгоймаг æмæ сæ уый йæ зæрдæбын ныхæстæй, йæ хъарæгæй ноджы тынгдæр фæкæуын кæны. Ирон хъарæг зæрдæйы цъæхахст у. 

 

 

 

Похороны обычно бывают на второй или третий день. Все время, пока покойник находится дома, у ворот стоят его близкие и соседи (только мужчины) и принимают соболезнования (см. Тæфæрфæс). Мужчины выражать соболезнования приходят группами, если маленькая группа – идут по два, если большая – по четыре человека. В группе из двух человек соболезнование выражает тот, кто стоит справа, в группе из четырех человек – второй. 

Человек, который принимает соболезнования от имени семьи и близких покойного, выходит навстречу пришедшим и говорит примерно следующее: 

– Да будет вам Божья благодать! Чтоб отныне вы ходили только по добрым делам (цинты цаут). Пусть труд ваших ног, боль ваших душ помогут покойному по дороге в страну мертвых. 

Выражающий соболезнование выступает на шаг вперед и говорит: 

– Покойный (называет имя) рухсаг уад! Да будет ему благодать мертвых, в чью страну он отправился. Пусть он с того света благодетельствует тем, кого оставил здесь. Чтобы вы тоже отныне участвовали только в хороших делах. 

В некоторых селах первыми соболезнование выражают марддзыгой, и только потом им отвечают от имени родственников покойного, которые обычно стоят так, чтобы к ним было легко подойти. 

Выразив соболезнование, мæрддзыгой, если позволяет площадь и планировка двора, отходят в правую сторону, что говорит о том, что сердцем они рядом со скорбящей семьей. 

Те, кому полагается по родству, а также близкие друзья покойного с плачем подходят к гробу, остальные ограничиваются соболезнованием. 

Выражать соболезнование с палкой в руках, даже если человек хромает, не полагается. 

Женщины из семьи покойного, а так же ближайшие родственницы стоят или сидят у гроба и плачут. Очень часто среди женщин, пришедших попрощаться с покойным, оказывается Хъарæггæнæг ус, которая своими жалостливыми причитаниями заставляет плакать еще сильнее. Бывает так, что плакальщица сама потеряла кого-то из близких, поэтому плач ее бывает особенно искренним и проникновенным. Можно сказать, что среди пришедших на похороны не остается человека, который бы остался равнодушным к ее импровизации, не проникся бы сочувствием к судьбе покойного. 

 

НЫГÆНЫНЫ ÆГЪДАУ 

 

Зианы æвæрæн бон йе ‘нусон хæдзар уæлмæрды цæттæ вæйы. Пысылмон хъæуты дæр райдыдтой зиантæн чырын кæнын, æцæг ын йæ сæр фылдæр хатт йæ уæлæ не вæрынц, кæнæ та йын кæнгæ дæр не скæнынц. Чырынæн байбын нæ къахынц. 

Дыгургомы ис ахæм хъæутæ, æмæ, бинонтæ кæмæн уыд, ахæм нæлгоймаг куы амæлы, уæд ын йæ Каистæ æрбахæссынц сиахсаггаг – фысы кусарт, нозт, цыппар чъирийы, худ, æмбæрзæн, туфлитæ, æмæ сæ исчи мардæн ныххæлар кæны мæрддзыгой адæмы цур. 

Сылгоймаг куы фæзиан вæййы, уæд ын йæ цæгат æрбахæссынц кæлмæрзæн. 

Мæрдджын йæ кæрт кæмæн бабар кæны, уый бæрæгафон, боныхъæд æмæ рæстæг хынцгæйæ, адæмы размæ рацæуы æмæ сæм æрхаты, цæмæй хъыггæнæг дзыллæ хæстæгдæр æрбалæууой æмæ зианы йæ фæстаг фæндагыл афæндараст кæной. 

Раздæр марды кадæн музыканттæ не ххуырстой. Ныр дæр чидæртæ сæ зиан афæндараст кæнынц æнæ уыдон. Уыцы æгъдау конд цæуы, кæй куыд фæнды, афтæ. 

Саударæн æмбырд чи байгом кæны, уый йæхæдæг иу-цалдæр иумæйаг ныхасы фæзæгъы, стæй сыхбæсты æмæ хъæубæсты номæй ныхасы бар ратты рагацау нысангонд хистæрæн. 

Ныхасгæнæг æрлæууы марды раз, йæ худ – йæ галиу къухы, исгæ дæр æй скæны чырыны уæлхъус галиу къухæй. Æмæ, дзырдæн, фæзæгъы: 

– Зианыл хъыггæнæг адæм, ацы мыггаджы, ацы хъæубæсты хъыгæй уæхимæ исут, æмæ уын уæ фæллой Дунесфæлдисæг хорздзинæдтæй бафидæд. Зианы буц кæных нын фыдæлтæй баззад, æмæ уыцы æгъдау не хсæн куыд нæ фæцуда, ахæм арфæ нæ уæд. Мардæй амондджын нæй, фæлæ йæ амондджын боны зиан Хуыцау фæкæнæд, уи алчидæр уæ афтæ куыд зæгъа, уымæ мардмæ цы бон уыдтæн, уыцы бонæй фæстæмæ мæ цард фæнывылдæр, зæгъгæ. Кадджынæй фæцард нæ сыхбисты. Хистæртæн кæстæр уыди, кæстæртæн хистæр уыди. Цæрæг удæй æнæ азым нæй, æмæ йæм кæд исты тæригъæд уыд, уæд ын æй Хуыцау ныббарæд. Кæд адæмæй дæр искæй хъыджы бар-инæбары бацыд, искæмæй исты хæсджын уыд, уæд йæ фæдыл æфтыд ма фæуæд, фæлæ йын хатыр уæд. 

Нæ сыхбæстæ æмæ хъæубæстыл амæй фæстæмæ бирæ бонты хорз замантæ скæнæд. Сæрмагонд арфæйы аккаг сты æрцæуæг адæм æмæ сæ Иунæг Цытджын Хуыцауы хорзæх уæд. 

Зæрдæбын арфæ кæнын сымахæн, нæ зынаргъ сылгоймæгтæ! Сымах нын сфидауын кæнут нæ цин дæр æмæ нæ зиан дæр. Уæ хъæбулты хуртæй æфсæст ут. 

Марды аудын дзуары аудыны æмсæр у, æмæ уыл рæстаудæн, цардаудæн кæнæд. 

Рухсаг у! Сыгъдæджытимæ, æнæтæригъæдтимæ дæ бынат уæд. Барастыры размæ цæуыс æмæ дæ йæ хорзæх уæд..Цы мæрдтæм цæуыс, уыцы мæрдты хорзæх дæ уæд. Дзæнæты дуар уæрæх гомæй баййаф, йæ цъæх нæууыл – дæ бадæн, йе ‘взонджы суадоны дон – дæ комæнхъæвзæн. Рухсаг у! Фæндæраст у! Мады хъæбысау дын адджын уæд дæ фыдæлты сау зæхх, бумбулийау рæуæг – дæ сыджыт, рухс – дæ ингæн. Дæ фарн фистагæттæн баззайæд. Рухсаг у! 

Уый фæстæ мыггаджы номæй арфæгæнæг фæзæгъы, æрцæуæг адæмæн уый мыггаг та сæ хорз хъуыддæгты фыдæбон куыд кæна æмæ сын сæ циныл цингæнгæйæ куыд фида сæ уæззау хæс. Кæд сæ искæй хæдзары тыхст рынчын ис, уæд сдзæбæх уæд, кæд искæй хæдзарæй бæлццон дард балцы ис, уæд сæрæгасæй йæ къонайыл сæмбæлæд. Сæ зианы сын сбуц кодтой æмæ буцæй фæцæрæнт, бирæ бонты æмæ азты æнæ зиан уæнт. 

Иуæй-иу зианты ма радзурынц марды куыстуатæй, каисты ‘рдыгæй, æмбæлтты номæй. Чи амард, уый цы адæймаг уыд, цавæр царды фæндæгтыл фæцыд, цы ныууагъта йæ фæстæ, уый фæзæгъынц йæ фæстаг фæндагыл фæндараст кæнгæйæ, уадз, чи йæ нæ зыдта, уыдон дæр æй базоной. 

Бæрнон лæг фæстаг фæндараст зæгъыны бар ратты хионтæ-хæстæджытæн. Уыдон зианы цурмæ бацæуынц, фæстаг хатт ма уынынц сæ ахсджиаджы сæ хæдзары, сæ кæрты, никæдуал æй фендзысты, æмæ сæ зæрдæйы рис суадзынц. 

Уый фæстæ кæрты уынаффæгæнæг кæстæртæм фæсиды мард хæссынмæ. 

Чырыстон мард хæссынц чырыны мидæг, йæ сæр фæстæмæ, афтæмæй, пысылмон зиан та, хæдзармæ йе ‘ргом, афтæмæй, стæй сынтыл, рæвдзгомау цæугæйæ. 

Уæлмæрдмæ æппæт дзыллæ нæ цæуынц. Пысылмæттæм та, судзаггаг зиан ма уæд, æндæр сылгоймæгтæн марды фæдыл цæуыны бар нæй. Кæрты чи баззайы, уыдонмæ бæрнон лæг æрхаты, зианæн рухсаг зæгъут, уæ фæллой йын ныххæлар кæнут, зæгъгæ. 

Уæлмæрды хъуыддæгтæ дæр искæмæн баргонд вæййынц. Уым исчи раныхас кæны ингæны уæлхъус, мардæн ныххæлар кæны йæ сыджыт, йæ ингæн. Зæрдиаг арфæтæ ракæны ингæнкъахджытæн, марды æнусон хæдзар чи бацæттæ кодта, уыдонæн. 

Фæстагмæ бæрнон лæг арфæ ракæны адæмæн æмæ сæм æрхаты, цæмæй, цы кæртæй рацыдысты, уырдæм аздæхой æмæ зианæн рухсаг зæгъой, ныххæлар ын кæной сæ фæллой, сæ фыдæбон. 

Æндæр хъæутæй æрцæуæг мæрддзыгой се ппæт уæлмæрдтæм ацæуой, уымæн сын фадат нæ вæййы. Уæлдайдæр горæты: уæлмæрдтæ зианджыны хæдзарæй вæййынц иу-цалдæр километры дарддæр, зианмæ æрцæуæг мæрддзыгой фылдæр хатт вæййынц цалдæр мин адæймаджы. Kæд уæлмæрдтæ дард сты, уæд зианмæ æрцæуæг адæм сбадынц фынгыл, кæд уæлмæрдтæ хæстæг сты, уæд, зианимæ уæлмæрдмæ чи ацыдис, уыдонмæ банхъæлмæ кæсынц. 

 

Надгробные речи и похоронный ритуал. 

 

В день похорон «æнусон хæдзар» – могила покойника – бывает готова. Во многих мусульманских селах в последнее время покойников стали хоронить в гробах, правда, крышку гроба не закрывают, а многие ее совсем не делают. 

В Дигории есть села, где покойнику, если он был женатым, Каистæ приносят сиахсаггаг: целиком сваренного барана, выпивку, четыре пирога, шапку, покрывало на гроб, туфли и посвящают у гроба. 

Когда умирает замужняя женщина, ей из цæгата приносят платок. Мужчине от родственников жены полагается шапка. 

В определенное время (около 14 часов) распорядитель похорон приглашает собравшихся подойти поближе, чтобы сказать прощальное слово покойнику. 

Раньше музыкантов на похороны не приглашали. В настоящее время это тоже не является обязательным, а делается с согласия семьи покойного. 

Человек, открывающий траурный митинг, говорит несколько общих фраз о покойном, а потом от имени соседей и односельчан предоставляет слово заранее намеченному человеку. 

Тот подходит к гробу, снимает шапку левой рукой и произносит примерно следующее: 

– Скорбящие по покойному дзыллæ, вы разделяете горе этой фамилии и односельчан покойного, и пусть Дунесфæлдисæг отплатит вам добром. Воздать последние почести покойному завещано нам предками, и пусть обычай этот не забывается нами. Не бывает счастливой смерти, но пусть этот день станет для вас таким удачным, чтобы каждый из вас мог сказать: «С того дня, как я был на похоронах (называется имя), моя жизнь изменилась к лучшему». Он (имя) достойно прожил среди соседей. Для старших был младшим, для младших – старшим. Все мы люди, все мы грешны, и если он был в чем-то грешен, пусть Хуыцау простит ему. Если он невольно кого-то обидел или перед кем-то был в долгу, пусть ему этпо простится. А для его соседей, для его односельчан, пусть отныне наступят счастливые дни. Особой благодарности достойны приехавшие издалека люди, да дарует им Хуыцау Свою милость. 

Сердечную благодарность приношу вам, дорогие женщины, – вы украшаете и нашу радость и наше горе. Да насладитесь вы счастьем своих детей. 

Покровительство покойника равносильно покровительству дзуара, так пусть он способствует тому, чтобы ваша жизнь была долгой и счастливой. 

Рухсаг у! Да пребудешь ты с чистыми и безгрешными. Да будет тебе благодать Барастыра, к котором у ты идешь. Да застанешь ты двери рая широко распахнутыми, а его зеленые луга станут местом, где ты будешь сидеть, воды его родников – водами, которыми ты будешь освежать свой рот. Рухсаг у! Да будет прямой (удачной) твоя дорога. Пусть земля предков будет тебе так же сладка, как материнские объятия, легка, как пух, а могила твоя светла. Пусть твой фарн останется живым. Рухсаг у! 

Затем выступает представитель фамилии, который благодарит марддзыгой и высказывает пожелание, чтобы отныне его фамилия приходила к собравшимся только на свадьбы и кувды, чтобы она платила свой долг, разделяя их счастье. Если в чьем-то доме есть больной, пусть выздоровеет, если кто-то из домочадцев отправился в дальнюю дорогу, пусть живым и здоровым возвращается в отчий дом. Они, марддзыгой, воздали почести их покойнику, так пусть живут в благополучии, пусть долгие годы у них никто не умирает. 

Кое-где на траурных митингах выступают от имени сотрудников, друзей покойного, родственников жены. Рассказывают, каким человеком был покойный, какую жизнь прожил, какой след оставил после себя. Когда настает время выносить покойника, ведущий траурный митинг приглашает родных и близких подойти попрощаться с покойным – они последний раз видят его дома, и скорбь их безмерна. 

После того как родные попрощались с покойным, несколько молодых людей выносят гроб. 

Осетины христианской веры выносят покойника в гробу, ногами вперед, мусульмане – на носилках, причем лицо покойника должно быть обращено к дому, женщинам вообще запрещается сопровождать покойника на кладбище, разве что он был очень молод (судзаггаг зиан). 

Следить за порядком на кладбище поручается заранее определенному лицу, который посвящает покойнику его могилу, землю. Особо благодарит он людей, приготовивших для покойного последний дом – могилу (æнусон хæдзар). 

После того как могилу засыпали землей, всех присутствующих приглашают вернуться в дом, который они покинули, чтобы сказать рухсаг покойному. 

 

ХОЙРАГ ХÆЛАР КÆНЫН 

 

Стуры сæр, бæрзæй, дзидза, нозт – хæрнæгæн цы бацæттæ кæнынц, уыдон хъæуы ныххæлар кæнын. Дыууæ кæнæ цыппар лæгæй бацæуынц къæбицмæ æмæ хистæр, дзырдæн, фæзæгъы: 

– Табу, Стыр Хуыцау! Хуыцауы æвастæй ацы дунейыл ницы цæуы. 

Амæндтæгæнæг у, æмæ амæй фæстæмæ хæдзарыл амондджын сахæттæ кæнæд. Хуыцауы бæрны сты фыдбылызтæ дæр, æмæ сæ фыдбылызтæ сæфт уæнт! Мæнæ ацы хойраг æмæ нозт кæй номыл, кæй мæрдты фæндаджы æгъдауæн конд сты, уымæн хæлар уæнт. Рухсаг уæд, дзæнæты суадонмæ йын сæрибар фæндаг уæд, йæ цъæх нæууыл – бадыны бар. Цы мæрдтæм цæуы, уыдоны хорзæх æй уæд. Бинонтæ æмæ мыггаг, хæстæджытыл рæстмæ аудæд. 

Ацы фæндаггæгтæ йын хæлар уæнт, æнæбары хай дзы макæмæн бакæнæд, хæдзары хом хойрагмæ бар макуы бадарæд. Цалынмæ хохы дур тула, быдыры цалх зила, уæдмæ йæ раз дзагæй-дзагдæр кæнæд. Сæрд ын ма ‘мбийæнт, зымæг ын ма сæлæнт. Йæ мæрддзæгтæ – сыгъдæг, йæ ингæн рухс уæд. 

Рухсаг у! 

Æркалы нозтæй. Хæлар кæнгæйæ нуазинаг æнæмæнг нуазгæ нæу. Кæстæр хойрæгтыл, фынгыл цы вæййы, уыдоныл цæхх айзæры, цыргъагæй сыл андзæвы. 

Иннæтæ дæр рухсаг фæзæгъынц зианæн, æмæ уæд хойраг фынгтæм хæссын райдайынц. 

 

Обряд посвящения.  

 

Вера в загробный мир предполагает, что ушедшие от нас и на том свете живут земной жизнью, и чтобы сделать эту «жизнь» сносной, нужно снабдить их всем необходимым, в том числе и едой. Поэтому все, что готовят на поминки: пиво, арака, голова и шея жертвенного животного, мясо, словом, все – должно быть посвящено покойнику. Без посвящения поминки теряют смысл, считается, что в противном случае приготовленное не дойдет до покойного. Когда приготовленное расставлено в соответствующем для посвящения порядке, в комнату, где накрыт поминальный стол, входят два или четыре человека из старших мужчин. Старший из них произносит посвятительную речь: 

– Табу Стыр Хуыцауан. Без Его ведома на этой земле ничего не происходит. В Его воле дать людям счастье, – так пусть отныне для этого дома наступят счастивые дни. В Его воле наказать нас несчастьем, – так пусть отныне все несчастья минуют этот дом. 

Пусть эти яства и напитки пойдут впрок тому, для кого были приготовлены в дорогу в страну мертвых. Рухсаг уад, да будет ему открыта дорога к райскому роднику, к его зеленым лугам. Да снизойдет на него благодать мертвых, к которым он идет. Да благодетельствует он фамилии и семье, которую оставил. 

Пусть эти яства пойдут ему впрок, пусть поневоле ни с кем не делится ими. До mex пор, пока с гор катится камень, а на равнине крутится колесо, да будет стол перед ним все обильнее и обильнее. Чтобы яства летом не гнили, зимой не замерзали. Да будут одежды его чисты, а могила светла. 

Рухсаг у! 

Отливает немного из стакана на стол и выпивает. Кто-нибудь из младших посыпает поминальные яства солью и притрагивается к ним ножом. Без этого обряд посвящения считается недействительным. Все присутствующие говорят покойному рухсаг, и только тогда накрывают поминальные столы. 

 

ХÆРНÆДЖЫ ФЫНДЖЫ ÆГЪДАУ 

 

Æгъдаумæ гæсгæ хæрнæджы фынгæвæрды алцыдæр æмбæлы къæйттæ-къæйттæй. 

Зианы фынгыл уынаффæ кæны фынджы хистæр. Дыккаг хистæр – æрцæуæг адæмæй, æртыккаг хистæр – зианджыны мыггагæй, иннæтæ бадынц куыдхистæрæй. 

Хистæрты цур – æртæ чъирийы, кусарты сæр, рахизырдыгæй – бæрзæй. Нымæц æртæйæн ирон мифологийы стыр нысан ис. Æртæ чъирийы, æртæ æртæдзыхоны, æртæ сыкъайы, æртæ хистæры. Царды – зæхх, хур æмæ доны нысантæ. Иууылдæр фидардзинадимæ баст сты, æмæ сыл бинонты бафæдзæхсынц. 

Хистæр Хуыцауы ном куы ссары, уæд чъиритæй иу айсынц, дæлдæр æй æрæвæрынц, æмæ рæгъ ацæуы. 

Уырдыгыстæг лæууынц кæстæртæ, лæггад кæнынц зианæн, хистæртæн. Ахуыр кæнынц фыдæлты рæсугъд æгъдæуттыл. Рухсаджы рæгъ куы рацæуы, уæд лæууæгæн дæр йæхицæн рауадзын кæнынц, ды дæр рухсаг зæгъ, дæ лæггад зианæн схæлар кæн, зæгъгæ. Уырдыгыстæг кæд йæхицæн хæсыл нымайы, уæд æй баназы, кæд нæ нуазы, уæд дзы ацаходы, тыххæй йын ничи нуазын кæны. 

Мард ныгæнæн бон фыдохы бон у, æмæ æгъдауы алы фæзылд дæр дзуры ууыл. 

Рæгъыты нымæц – бæрæг бæрц. Хæрнæджы фынгыл рæгъытæ куыд цæуынц, кæд æмæ цал рæгъы рауадзын хъæуы, уый аразгæ у фынджы хистæрæй, æгъдæуттæ куыд зоны, куыд арæхсы, цавæр зианы бады, уымæ гæсгæ. Ныртæккæ арæхдæр кæнынц ахæм рæгъытæ: 

Стыр Хуыцауы тыххæй, 

Мардæн рухсаджы рæгъ, 

Йæ фæстæ цы бинонтæ ныууагъта, уыдоны цæрæнбон. 

Цы мæрдтæм бацыд, йæхæдæг рухс кæмæн кодта, уыдоны рухсаг. 

Æрцæуæг адæмы, сыхбæсты æмæ лæггадгæнджыты цæрæнбоны тыххæй рæгъ. 

Зианы мæрдты Мыкалгабыртыл бафæдзæхсыны, бинонтæ сæ бæркад уыцы бонæй фæстæмæ цинты куыд хардз кæной, ахæм курдиаты рæгъ. 

Ацы рæгъы размæ рагацау ралыг кæнынц кусарты сæры галиу хъус æмæ йæ дыууæ дихæй, цæхх ыл айзæрдынц, афтæмæй сæрыл æрæвæрынц. Рæгъытæ се ппæт дæр нуаз, зæгъгæ, ахæм æгъдау никæм ис. Дæ бон карз нозт нуазын нæу, уæд æй фæлмæндæрæй баив. Уымæй дæр дæ хъару нæу, уæд донæй ахуыпп кæн. Ирон фынджы æгъдау фылдæр бануазын æмæ бахæрыныл нæу. 

Зианы фынгмæ афоныл чи нæ сæмбæлы, уый æрбады, рухсаг фæзæгъы мардæн, бануазы æмæ хойрагæй саходы. Стæй иннæ рæгъмæ банхъæлмæ кæсы. 

Зианы фынгæн йæ миниуæг у къæйттæ: дыууæ чъирийы, дыууæ агуывзæйы... Фынгыл физонæг, базыг, фæрсчытæ, фыдджын æвæрын не ‘мбæлы. Рæгъ цæуы рæнхъыл. Нуазынц æрмæст бадгæйæ. Зианы фынгыл нуазæнтæ дæттын не ‘мбæлы. 

Хистæр рухсаджы тыххæй цы рæгъ рауадзы, уый, дзырдæн, вæййы ахæм: 

– Рухсаг у. Де ‘нусон бынатмæ ацыдтæ æмæ дын дæ сыджыты хай бумбулийæ фæлмæндæр уæд. Барастыры хорзæхæй хайджын у. Нозтæй, хойрагæй дын цы сцæттæ кодтой, уыдон дын хæлар уæнт, сæрд дын ма ‘мбийæнт, зымæг дын ма сæлæнт. Бирæ адæм дыл фæрыст, æмæ дын сæ хъиамæт хæлар уæд, дæ уæлæуон хорз зæрдæ сæм дар. Дæ бинонтыл, дæ къабæзтыл, ардæм цы дзыллæ æрцыд, уыдоныл цардаудæн кæн. Дæ рухс ном макæд фесæфæд. Рухсаг у. 

Рухсаджы фæстæ фынгмæ, куыд æмбæлы, афтæ æрæвналын худинаг нæ, фæлæ мардæн удыбæстæ у. 

Æртыккаг рæгъ – бинонты цæрæнбоны тыххæй. 

Зианджынтæ сæ хъус дарынц фынджы хистæры рæгъытæм. Æмæ æртыккаг кæронмæ куы ахæццæ вæййы, уæд зианджынты хистæртæй иу æртæ лæгимæ рацæуы бадты адæмæн арфæ ракæнынмæ. 

Ирон адæммæ мард кадджын у, адæм ныууадзынц сæ ахсджиагдæр хъуыддæггæ, уæддæр зианмæ ацæуынц. Æмæ мæрдджынæн амал фæвæййы, сæ уæззау зианы сæ цуры чи æрбалæууыд, сæ зын сын йæхимæ чи айста, уыдонæн арфæ ракæныны фадат. Ацы ран зианджынтæн фæзæгъын кæнынц фыццаг хатт рухс..Уый вазыгджын æмæ зын хъуыддаг у. Цалдæр боны размæ дæр ма йæ бинойнаг чи уыд, уымæн рухсаг зæгъын зæрдæ нæ фæкомы, æмæ йæ ирон адæм фынджы уæлхъус ирон æфсармы фæрцы фæзæгъын кæнынц. 

Фынгтæй куы сыстынц, уæд адæм кæрты дуармæ ныхæй-ныхмæ æрлæууынц дыууæ къордæй: хæдзары рдыгæй мыггаг æмæ, хион-хæстæджытæ, хæрз сыхæгтæ, иннæрдыгæй æрцæуджытæ ‘мæ хъæубæстæй дæрддзæгтæ. Мæрддзыгойы номæй исчи размæ рахизы æмæ арфæ ракæны, цæмæй хæдзар, сыхбæстæ бирæ бонты æнæзиан уой, цæмæй сæм адæм цинтæм, куывдтæм цæуой. Уый фæстæ æрцæуæг адæмæн арфæ ракæны фынджы хистæр, кæнæ сыхæгтæй æндæр исчи. 

Ирон адæймаг, ирон лæг зиан æмæ цины фынгмæ баназын æмæ бахæрынмæ никæд цæуы. Уый у стыр худинаг. Раздæр хæрнæджы фынгыл бадтысты хистæртæ, æрцæуæг адæм. Кæстæртæ сæ сæйрагдæр хæсыл нымадтой лæггад кæнын. 

 

Поминальный Стол.  

 

На поминальном столе всё должно стоять парами. Стол ведет старший из соседей или односельчан, за второго старшего сидит старший от приезжих, за третьего – представитель фамилии, кто-нибудь из родственников. 

Перед старшим стоят три пирога, голова жертвенного животного и шея – обязательно с правой стороны. Число три имеет в осетинской мифологии большое значение: три круглых пирога, три треугольных пирога (æртæдзыхонтæ), три бокала – символы земли, солнца и воды, и поэтому семью, дом всегда поручают их попечительству. 

Когда старший произносит молитву, один из пирогов убирается и дальше все идет по этикету поминального стола. 

За столом прислуживают молодые люди, которые заодно учатся у старших осетинским обычаям. Когда пьют рухсаг, им тоже предлагают выпить. 

За поминальным столом пьют за Великого Бога, рухсаг покойному, за здоровье семьи, которую он оставил, за рухсаг тех мертвых, к которым он ушел, за здоровье пришедших на похороны, соседей и прислуживающих за столом и наконец, старший поручает покойного Мыкалгабыртæ мертвых и выражает пожелание, чтобы отныне его семья использовала свой баркад только на празднествах. Перед тем, как пустить последний рæгъ, у жертвенного животного отрезают левое ухо, разрезают на две части, посыпают солью и кладут на голову (жертвенного животного). 

Пить за все сказанное не обязательно. Если кто-либо из сидящих за столом не может употреблять крепкие напитки, он вправе заменить их по своему вкусу. На поминальный стол не принято ставить физонæг, базыг, ребра, фыдджын, нельзя подносить нуазæнтæ. Пьют только сидя. 

Фынджы хистæр начинает поминальную речь примерно так: 

Рухсаг у. Ты ушел в вечный мир и пусть земля будет тебе пухом. Да будет тебе милость Барастыра. Да пойдет тебе впрок все, что тебе приготовили: и яства и напитки, чтобы они летом не гнили, зимой не замерзали. Много людей скорбело по тебе, и пусть эта скорбь тоже пойдет тебе впрок, благодетельствуй им с того света так же, как благодетельствовал на земле. Благодетельствуй (оттуда) своей семье, родным и близким, людям, пришедшим проводить тебя в последний путь. Рухсаг у. 

После того как скажут «рухсаг», все принимаются есть. Отведать кушаний с поминального стола – значит помочь покойному попасть в рай. 

Затем старший предлагает выпить за счастливую, долгую жизнь семьи покойного (бинонты царанбон). 

Старший фамилии в сопровождении трех человек приходит поблагодарить людей, оставивших свои дела и пришедших разделить с ними скорбь и проститься с покойным. Им наливают бокалы и предлагают выпить за упокой души близкого человека. Это очень трудный и психологически ответственный момент: сердце еще не смирилось с потерей, ведь еще вчера он был жив, был рядом с ними... 

Встав из-за стола, представители фамилии, родные и близкие, соседи покойного и марддзыгой встают у ворот друг против друга. Один из приезжих (по возможности старший) высказывает пожелание, чтобы отныне в семье покойного, у соседей никто не умирал, чтобы люди приходили к ним на свадебные торжества и кувды. Старший стола в свою очередь, благодарит приезжих и желает, чтобы они выходили из своих домов только по добрым делам. 

В Осетии мужчины никогда не шли на тризну для того, чтобы поесть и выпить. Это считалось позором. За поминальный стол садились только приезжие из дальних сел и люди старшего возраста. Молодежь считала своим долгом прислуживать за столом и оказывать посильную помощь в поминальных работах. 

 

МАРДЫ КÆНДТÆ АФÆДЗЫ ДÆРГЪЫ 

 

Чырыстæттæм кæнынц æртæ Сабатизæры, пысылмæттæм – æртæ майрæмæхсæвы, стæй дыууæтæм дæр дыууиссæдзæм боны хист, афæдзы хист. Фæлæ фæстаг рæстæг фæзынд ног æгъдау: баиу кæнынц æртыккаг сабатизæр-майрæмбон æмæ дыууиссæдзæм боны хист, иумæ сæ скæнынц. 

Кæддæрты афæдзы дæргъы хистыты нымæц хæццæ кодта дыууадæсы онг, фæлæ дзы цыдæртæ рæстæг, цард сæхæдæг аиуварс кодтой. Афæдзы дæргъы мæрдты мысæн бонтæ сты: ног мæрдты Æртгæнæнтæ, Бадæнтæ, Лауызгæнæнтæ, Зазхæссæн, Зæрдæвæрæн (нæууæвæрæн), Майрæмы Куадзæн. 

Зианы кæндтытæн адих кæнæн ис æхсæны æмæ бинонты кæндтыл. Æхсæны – йæ ныгæнæн, дыууиссæдзæм боны æмæ афæдзы хистытæ. Уæд æрбацæуы фылдæр адæм. Марды иннæ кæндтыты вæййынц хи бинонтæ, хæрз хæстæг къабæзтæ æмæ сыхæгтæ. 

Афæдзы дæргъы зианджын бирæ хæрдзтæ кæны, æмæ уымæн баххуыс кæнын удыбæстæ у. 

Мардылæвар конд цæуы зианы бон. Зианы иннæ кæндтыты марды лæвар лæвæрд цæуы, хионтæй йæ хæс чи куыд нымайы, уымæ гæсгæ. 

Ныртæккæ иуæй-иу куыстуæттæ æвдисынц хорз хъæппæрис: зианы хæрдзтæй бирæтæ – кусæрттагæй, нозтæй, чырынæй, хойрагæй æмæ æндæр хæрдзтæ, сæ фадат куыд амоны, афтæ сæхимæ райсынц, фенцондæр кæнынц зианджыны уæззау уаргъ. 

Hæ рæстæджы зиантæ арæх цæуы фæндæгтыл, æмæ цæмæй, фыдбылыз кæй аххосæй æрцыд æмæ чи фæмард, уыдоны бинонтæ, сæ хæстæджытæ кæрæдзимæ маст ма хæссой, уый тыххæй се ‘хсæн бацæуынц æвзаргæ лæгтæ æмæ сæ бафидауын кæнынц. 

Ирон адæм сæрыстыр сты сæ зианы æгъдæуттæй. Сæ фарсмæ, сæ алфамблай цы адæмыхæттытæ цæры, уыдон дис фæкæнынц, зианы хъуыддæгтæ хионтæ, сыхæгтæ, адæм сæхимæ кæй айсынц, зианджыны хæдзарæн алцæмæй дæр кæй феххуыс кæнынц, ууыл. Уыцы хорз æгъдæуттæ цæрынц абон дæр, цæрæццаг æмæ фæрнджын кæнынц адæмы. 

 

Поминальные обряды в течение года.  

 

Осетины христианской веры отмечают три Сабатизæра, мусульманской – три майрæмæхсæва. Кроме этого и те и другие отмечают сорок дней и годовщину. Последнее время многие стали объединять последний сабатизæр (майрæмæхсæв) с сороковинами. 

В старину число поминок доходило до 12 – 15, но со временем многие от них отошли. Сейчас в течение года отмечают: артгананта, баданта, лауызгананта. Лауызгананта проводятся два раза: в субботу первой недели после Масленицы – первый лауызганан и в субботу второй недели после Масленицы – второй лауызганан, зазхассан – день поминовения умерших, приуроченный к Вербному воскресенью. В условиях горной Осетии, где верба не произрастает, ее заменяли елью – заз. Отсюда Зазхæссæн, Зæрдæвæрæн, Майрæмы Куадзæн. 

Поминальные обряды можно разделить на общественные и семейные. К общественным относятся похороны, сороковины и годовщина. Все остальные поминки справляются в семейном кругу, приглашаются только ближайшие соседи. 

Нельзя не упомянуть о том, что поминальные обряды требуют много средств, поэтому у осетин издавна существует обычай оказания материальной помощи семье умершего. Деньги, собранные в день похорон (мардылæвар), идут исключительно на устройство поминок, памятника и не могут быть использованы на другие семейные нужды. Во многих организациях принято брать на себя часть расходов на похороны сотрудника, что значительно облегчает жизнь семье покойного. 

В наше время много людей гибнет в результате аварий и других несчастных случаев, и чтобы семьи погибшего и виновного (вольно или невольно) в его смерти не питали друг к другу вражды, доверенные, особо авторитетные старики мирят их. 

Осетинский народ вправе гордиться своими традициями и обычаями, в том числе и похоронными. Ведь это очень хорошо, когда горе семьи покойного разделяют соседи и близкие, друзья, а часто даже совсем незнакомые люди. Этот обычай издавна живет в Осетии и, смеем надеяться, будет жить и впредь. 



<==    Комментарии (0)      Версия для печати
Реклама:

Ossetoans.com allingvo.ru OsGenocid OsGenocid ALANNEWS jaszokegyesulete.hu mahdug.ru iudzinad.ru

Архив публикаций
  Июля 2019
» Открытое обращение представителей осетинских религиозных организаций
  Августа 2017
» Обращение по установке памятника Пипо Гурциеву.
  Июня 2017
» Межконфессиональный диалог в РСО-Алании состояние проблемы
  Мая 2017
» Рекомендации 2-го круглого стола на тему «Традиционные осетинские религиозные верования и убеждения: состояние, проблемы и перспективы»
» Пути формирования информационной среды в сфере осетинской традиционной религии
» Проблемы организации научной разработки отдельных насущных вопросов традиционных верований осетин
  Мая 2016
» ПРОИСХОЖДЕНИЕ РУССКОГО ГОСУДАРСТВА
» НАРОДНАЯ РЕЛИГИЯ ОСЕТИН
» ОСЕТИНЫ
  Мая 2015
» Обращение к Главе муниципального образования и руководителям фракций
» Чындзӕхсӕвы ӕгъдӕуттӕ
» Во имя мира!
» Танец... на грани кровопролития
» Почти 5000 граммов свинца на один гектар земли!!!
  Марта 2015
» Патриоту Алании
  Мая 2014
» Что мы едим, или «пищевой терроризм»
  Апреля 2014
» ЭКОЛОГИ БЬЮТ ТРЕВОГУ
  Августа 2013
» Хетӕг Ирыстонмӕ цӕмӕн лыгъд?
» Кто такие нарты?
» Ды хъæздыгдæр уыдтæ цардæй
» ДЫУУӔ ИРӔН ЙӔ ЗӔРДӔ ИУ УЫД
» ПОМНИТЕ, КАКИМ ОН ПАРНЕМ БЫЛ...
» ТАБОЛТЫ СОЛТАНБЕДЖЫ 3АРӔГ
  Июля 2013
» «ТАМ ПОЙМЕШЬ, КТО ТАКОЙ»…
» Последнее интервью Сергея Таболова