Iriston.com
www.iriston.com
Цæйут æфсымæртау раттæм нæ къухтæ, абон кæрæдзимæ, Иры лæппутæ!
Iriston.com - история и культура Осетии
Кто не помнит прошлого, у того нет будущего.
Написать Админу Писать админу
 
Разделы

Хроника военных действий в Южной Осетии и аналитические материалы

Публикации по истории Осетии и осетин

Перечень осетинских фамилий, некоторые сведения о них

Перечень населенных пунктов Осетии, краткая информация о них и фамилиях, в них проживавших

Сборник материалов по традициям и обычаям осетин

Наиболее полное на сегодняшний день собрание рецептов осетинской кухни

В данном разделе размещаются книги на разные темы

Коста Хетагуров "Осетинскя лира", по книге, изданной во Владикавказе (Орджоникидзе) в 1974 году.


Перечень дружественных сайтов и сайтов, схожих по тематике.



Rambler's Top100 Рейтинг@Mail.ru Индекс цитирования
Статьи Словари
Здравствуйте, Гость
Регистрация | Вход
Опубл. 27.11.2016 | прочитано 6453 раз |  Комментарии (0)     Автор: Tabol Вернуться на начальную страницу Tabol
ЧЫНДЗÆХСÆВЫ ÆГЪДÆУТТÆ - Свадебные обряды

 

МИНÆВАР 

 

Чызгæрвыст æмæ чындзхасты æгъдæуттæ... Худгæ цæсгæмттæ, хъæлдзæг ныхæстæ, фарны куывдтытæ... Ирон фæндырдзагъд, къахкъухтыл кафт, нæртон симд, чындзхонты зард... 

Рахонынц чындзы, йæ иу уæхскыл мæйты мæйрухс æрттивы, иннæ уæхскыл хурты хур æрттивы. Фарны къах равæрдта йæ фыды хæдзарæй, фарн æмæ амонд фæхæссы йæ цæрæн хæдзармæ... 

Ирон чындзæхсæвы æмæ чызгæрвысты æгъдæуттæн никæцы адæмты æгъдæуттимæ ис фæивддзаг кæнæн, уыдонæн ис сæхи сæрмагонд æууæлтæ, сæхи сæрмагонд нысантæ, рагфыдæлтæй баззайгæ миниуджытæ. Уыдон сæ кæнынц ноджы аивдæр... 

Лæппуйæн хъуыддаг бакæнын афон у, уæд хъуамæ йæхицæн цардæмбал чызг равзара. Æмæ иугæр кæрæдзийы æмбарынц, сæ цард баиу кæнын у сæ дыууæйы хъуыды дæр, уæд сæ къуылымпы кæнын нæ хъæуы. Лæппуйы бинонтæ куы базонынц сæ фырты зæрдæйы уаг, сæ хъæбулы равзæрст чызг сæ кæстæрæн аккагыл куы фæнымайынц, уæд чызджы бинонтæм барвитынц Минæварттæ. 

Минæварттæ хъуамæ æртæ адæймагæй къаддæр ма уой, фæлæ сæ бирæ дæр нæ фидауы. Уыдонæй иу, гæнæн æмæ амал уæвгæйæ – фыдыфсымæр, æрвадæлтæ кæнæ мадыфсымæр, мадырвадæлтæй исчи. Минæвартты хистæр, гæнæн уæвгæйæ – сыхаг, уæздан, фендджын, дзырддзæугæ, кадджын, йæ алы ныхасы дæр уæз кæмæн и, ахæм лæг. Æртыккаг минæварæй, гæнæн куы уа, уæд чызджы бинонтæн зонгæ адæймаг æрвыст куы рцæуа, уæд уый хъуыддаджы тагъддæр сырæзтæн хорз ахъаз у. 

Мах рæстæджы чызджы бинонтæ фæзонынц сæ уазджыты æрбацыд, фæдзурынц хионтæ, сыхæгтæй искæмæ. Cæ ныхас æмæ сæ цæстæнгасæй бæрæг вæййы сæ хъуыды. 

Æртыккаг гаджидау куы рацæуы, иуцасдæр куы абадынц, уæд минæвæртты хистæр се ‘рбацыды сæр бамбарын кæны. 

Æмæ кæд кæстæрты фæндон æмбæрстгонд у, уæддæр минæвæрттæн сæ фыццаг æрбацыды æргомæй разыйы дзуапп раттын нæ фидауы, фæлæ «нæ», зæгъгæ, ныллæуу, уый дæр фыдбылыз хæссы. Фынджы хистæр, хæстæгæн сæ кæй агурынц, уый тыххæй сын раарфæ кæны, стæй, дзырдæн, ратты ахæм дзуапп: 

– Бинонты, хистæрты, хионты, чызгæн йæхи афæрсæм имæ уæд хъуыддаг фæбæлвырддæр уыдзæн. 

Уымæй уазджытæн бамбарын кæны, ома хæдзармæ уын фæндаг ис, зæгъгæ. Дыккаг хатт кæд æрбацæудзысты, уый дæр уыцы изæр сбæрæг кæнынц. Фæлæ йæ къуыри, дыууæ къуырийы дарддæр аргъæв, уæд уый нæ фидауы. 

Минæвæртты дыккаг æрбацыды хъуыддаг сбæлвырд вæййы. 

 

Сватовство 

 

Осетинская свадьба... Счастливые лица, шутки, смех... Зажигательная лезгинка, величавый симд, добрые напутствия молодым... 

Названые братья – Къухылхæцæг и Æмдзуарджын выводят невесту, – как поется в свадебной песне: «На одном плече (у невесты) – солнце сияет, на другом луна играет». В последний раз переступает она порог отчего дома. Фарн и счастье несет в дом, который отныне станет для нее родным... 

Любая свадьба, как в старину, так и в наши дни, начинается со сватовства. Если юноша чувствует себя морально и физически готовым к тому, чтобы взять на себя ответственность за семью, если у него есть любимая девушка и они решили связать свои судьбы, и если избранница сына наделена теми качествами, которые родители жениха желали бы видеть в будущей невестке, они (с согласия девушки) засылают сватов. 

Сватов должно быть не менее 3 человек. Один из них, по воэможности, дядя жениха – брат отца или матери, старшим обычно посылают самого уважаемого из соседей, третьим может быть хороший знакомый семьи невесты – это, обычно, ускоряет дело. 

Семья девушки, как правило, знает о приходе гостей. По тому, как их встречают, можно судить об исходе сватовства. Тем не менее, после второго тоста старший должен сообщить хозяевам о цели своего прихода. 

Часто бывает так, что семья девушки знает о чувствах молодых и ничего не имеет против их союза, но дать согласие сразу не позволяет этикет. Глава семьи благодарит гостей за оказанную честь и отвечает примерно так: 

– Мы должны посоветовагпься со старейшинами фамилии, родственниками, наконец, спросить о согласии девушку, и moлькo тогда сможем ответить вам. 

То есть в завуалированной форме дает понять гостям, что их приходу рады и сватовство может закончиться свадьбой. Тогда же договариваются о времени следующего визита. 

 

ФИДАУДЖЫТÆ 

 

Фидауджытæ вæййынц æртæ-фондз адæймаджы. 

Лæппуйы бинонтæ сцæттæ кæнынц Фидауæггаг æхца, кæмæн куыд йæ бон у, афтæ. Фидауæггаг цы æхца сæвæрынц, уый у Мысайнаг, дыууæ мыггаджы кæй бафидыдтой, кæй бахæстæг кодтой, уый æвдисæн. 

Иуæй-иу хъæуты фидауынц лæппуйы хæдзары. Амæ уымæн дæр гæнæн ис, æгъдау уый ныхмæ нæу, фæлæ уый тыххæй хъуамæ раздæр баныхас кæной. 

Æгъдæуттæ рæстæгимæ ивынц. Ныртæккæ бирæ хæттыты бафидауынц, чындз куы фæхæссынц, уыцы бон. Цалдæр адæймаджы Чындзхæсджытæй иу сахат раздæр ацæуынц æмæ бафидауынц, стæй чындзхæсджытимæ иумæ сбадынц. 

Чызджы бинонтæ фидауджытæн сцæттæ кæнынц хæрд, нозт, сæ къух куыд амоны, афтæ. Амал уæвгæйæ, кусарт дæр акæнынц. Фидауджытæ куы ‘рбахæццæ вæййынц, уæд фысымты хистæртæ сæ размæ рацæуынц æгасцуай зæгъынмæ, мидæмæ сæ бахонынц. Цалынмæ кусарт фыца, уæдмæ уал рахæссынц нозт, цыхт, халсартæ, æндæр исты уазал хæринæгтæ. Рауадзынц дыууæ-æртæ гаджидауы. 

Уæдмæ, кæд кусарт уа, уæд сцæттæ вæййы, æмæ фынг, куыд æмбæлы, афтæ æрæвæрынц. Рахæссынц æртæ чъирийы. 

Рацæуы дыууæ-æртæ гаджидауы, стæй фидауджыты хистæр сысты æмæ фæзæгъы, цæмæй, цы хъуыддаджы фæдыл сæмбæлдысты, уый тыххæй бадзурой. 

Фидыды рæстæг снысан кæнынц Чындзхасты бон, кæнæ йæ сбæлвырд кæнынц уый фæстæ. Чындзхæсджытæ цафон æрбацæудзысты, ууыл баныхас кæнынц. 

Ирыстоны иуæй-иу рæтты чызджы бинонтæ лæппуйы хæдзарæй бацагурынц кусæрттаг, иннæ рæтты – нæ. Ацы æгъдау кæнынц, йæ фадат кæмæн куыд амоны, йæхицæн хæсыл чи куыд нымайы, афтæ. 

Фидыды бон баныхас кæнынц лæвæртты тыххæй. Ныр, мах рæстæджы, чызджы бинонтæ дæр æмæ лæппуйы бинонтæ дæр кæрæдзийæн æмæ сæ хæстæджытæн лæвæрттæ нал кæнынц, кæд ма сæ хистæрты нæмттæ ссарынц, æндæр. 

Фидыды бон бадзурынц чындзхæсджыты нымæцыл. Уыдон ссæдз – фондз æмæ ссæдз куы уой, уæд фаг сты. Дыууæ ног хæстæджы архайынц, цæмæй сæ иу дæр æмæ иннæ дæр ма фæрисса. 

Фидаугæйæ алы хъуыддагыл дæр баныхас кæнынц, стæй рахизынц фынджы æгъдаумæ. Фынгыл – æртæ чъирийы, сæр æмæ бæрзæй. Хистæр бады æппæты уæле, йæ рахиз фарс – фидауджыты хистæр, æртыккаг хистæрæн бады æрвадæлтæ кæнæ хионтæй исчи. Сыстынц иууылдæр, æмæ хистæр Хуыцауыл бафæдзæхсы дыууæ мыггаджы, дыууæ æрыгон уды. Бафæдзæхсы сæ Мады Майрæмыл, Уастырджийыл, иннæ зæдтæ æмæ дауджытыл – сæ, хæстæгдзинад æнусты куыд ахæсса. 

Хистæр кувæггаг кæстæртæй искæмæ авæры. Уый ацаходы, райсы базыг. Хистæр сбады, скувынц иннæ дыууæ хистæры дæр, кæстæртæм сæ кувæггæгтæ авæрынц. Фидауджытæ мысайнаг сæвæрынц. Хистæр фыццаг гаджидау рауадзы Хуыцауы тыххæй. Дыккаг гаджидау – Уастырджийы номыл, æртыккаг гаджидау рацæуы дыууæ мыггаджы цæрæнбоны тыххæй. Кæй бафидыдтой, уый тыххæй фысымтæ æмæ фидауджытæ кæрæдзийы къухтæ райсынц. 

Уазджыты хистæрæн куывды бар раттынц. Уый фæзæгъы фысымты, сыхбæсты, хъæубæсты цæрæн боны тыххæй. Бацагуры хæдзары хицауы, арфæ йын ракæны, цæмæй дыууæ мыггаджы разы уой сæ хæстæгдзинадæй, дыууæ æрыгон уды амондæй амондджын уой канд хионтæ-къабæзтæ нæ, фæлæ æнæхъæн Ирыстон дæр. 

Бадт фæхъæлдзæгдæр вæййы, гаджидæуттæ цæуынц дарддæр, хистæр куыд арæхсы, афтæ буц кæны уазджыты. Æртыккаг хистæр кусарты хъус ралыг кæны, æртæ фазы йæ фæкæны, хистæрмæ йæ ратты; уый фынджы кæстæртæн арфæ ракæны æмæ сæм æй нуазæнимæ арвиты. 

Хистæр фысымты, уазджыты, æппæт Ирыстоны бафæдзæхсы Хоры Уациллайыл, Фосы Фæлвæрайыл, Мыкалгабыртыл, Къæсæры Уастырджийыл, æмæ ууыл ахицæн вæййы фидыд. 

Рæстæг æмæ цард бирæ ивддзинæдтæ хæссынц ирон æгъдæуттæм. Фидыды кæнæ чындзæхсæвы фæстæ дыууæ æрыгон адæймаджы сæ хæстæджытæ æмæ æмбæлттимæ бацæуынц Къайад сфидаргæнæн галуанмæ. Сæ цард кæй ,баиу кодтой, уый тыххæй райсынц æвдисæндар. Уый лæппу æмæ чызджы царды у ахсджиаг цау, стыр бæрæгбон, стыр циндзинад. 

 

 

 

В наше время фидыд может проходить как в доме жениха, так и в доме девушки, причем второе бывает гораздо чаще. Родители юноши через фидауджытæ оставляют в доме девушки Фидауæггаг – определенную сумму денег в знак того, что две фамилии породнились (см. Бафидауын). 

Иногда фидыд происходит в день свадьбы, что также не возбраняется обычаями. 

В доме девушки для фидауджыта готовят угощение. Более состоятельные семьи режут барана. Пока мясо варится, гостям приносят легкую закуску, произносят 2-3 тоста. Затем стол накрывают уже по обычаю. 

Встает старший и предлагает обсудить дело, из-за которого они собрались. 

Во время фидыда назначается день свадьбы, обговаривается количество гостей, которые приедут за невестой, а также кто и когда привезет жертвенного бычка. 

Обсудив непосредственно все, что касается предстоящей свадьбы, гости и хозяева переходят к застолью. 

На столе по обычаю – три пирога, голова и шея жертвенного животного. Старший (тамада) сидит во главе стола, справа от него второй старший – фидауджыты хистар, слева – третий старший – родственник семьи или представитель фамилии. Все встают. Старший произносит тост за Стыр Хуыцау (Большого Бога), поручает молодых и породнившиеся фамилии Мады Майрæм, Уастырджи и другим святым и передает Кувæггаг и базыг младшему за столом. Второй и третий старшие поддерживают тост. 

Как мы уже сказали, первый тост произносят за Стыр Хуыцау, второй – за Уастырджи, а третий – за здоровье и долголетие двух породнившихся фамилий. Хозяева и фидауджыта в знак сговора пожимают друг другу руки. 

Тамада предоставляет слово старшему из гостей, который произносит тост за здоровье соседей и жителей села, благодарит хозяина дома и желает, чтобы две фамилии были довольны новым родством, а счастье молодых озаряло не только их близких и родных, но и всю Осетию. 

Застолье оживляется, тосты следуют один за другим. Старший, ведущий стол, старается, чтобы никто не был обделен вниманием. Третий старший отрезает ухо жертвенного животного, надрезает его три раза и передает старшему. Старший благословляет младших и передает им ухо вместе с бокалом. 

В заключение старший просит Хоры Уацилла, Фосы Фæлвæра, Мыкалгабыртæ и Къæсæры Уастырджи, чтобы они взяли под свое покровительство Осетию, породнившиеся фамилии и молодых. 

Жизнь вносит свои коррективы в веками устоявшиеся традиции и обычаи. В наше время молодые после сговора, а чаще в день свадьбы идут в ЗАГС регистрировать брак. Эта церемония обставляется со всей торжественностью и надолго запоминается молодым. 

 

СУСÆГЦЫД 

 

Бафидыдæй цалдæр боны куы рацæуы, уæд къухылхæцæг æмæ æмдзуарджын сиахсы акæнынц йæ каистæм. Уазджыты ахонынц хицæн уатмæ æмæ, фысымтæн сæ фадат куыд амоны, афтæ сæ сбуц кæнынц. Сиахсы къафеттытæй чызджыты, сылгоймæгты зæрдæтæ балхæнынц. Саразынц хъазт, фæцин кæнынц. 

Фысымты хистæр – сыхаг, уæздан адæймаг, уазджыты карæн кæнæ чысыл хистæр, гаджидау рауадзы Хуыцауы тыххæй, Уастырджийы тыххæй. Æртыккаг гаджидау вæййы дыууæ æрыгон уды цæрæнбоны тыххæй. Уый фæстæ сиахс къухылхæцæг, йе та йе ‘мдзуарджынимæ, кæнæ, уыдон йемæ куы нæ вæййынц, уæд та йе ‘мбæлттæй дыууæимæ бацæуынц хæдзары хистæр сылгоймæгтæм, æфсинтæм. Æфсинтæ сын нуазæнтæ раттынц. Хæдзары хистæр сылгоймаг йæ нуазæн саккаг кæны сиахсæн. Уый дæр æмæ, йемæ чи æрбацыд, уыдон дæр сæ агуывзæтæ фæстæмæ афтидæй нæ раттынц: йæхицæн хæсыл чи цас нымайы, уыйас дзы æхца сæвæрынц.Уыцы æхца у ном ссарыны, æрхъуыдыйы тыххæй. 

Сиахсы къафеттæ сылгоймæгтæн, æфсинтæн байуарынц. Уыдон фæарфæтæ кæнынц: «Ацы къафеттæ куыд адджын сты, афтæ адджын цард фæкæнут зæронды бонмæ адæмы æхсæн» æмæ афтæ дарддæр. 

Сусæгцыды сиахс чындзæн ахæссы къухдарæн. 

Сиахс æмæ йе ‘мбæлттæн æхсæвы чызджы хæдзары баззайын не мбæлы. Цыфæнды æнафон дæр уæд, уæддæр сæхимæ рацæуынц; кæд сын ацæуыны фадат нæй æмæ сын фысымтæ ис, уæд та уыдонмæ баззайынц. 

 

 

 

Через несколько дней после фидыда жених с шафером, дружкой и несколькими друзьями наносят визит в дом невесты. По возможности это не афишируется, собираются только самые близкие и подружки невесты. Зять непременно должен принести с собой конфеты, которые он раздает всем собравшимся в доме женщинам. Гостям накрывают столы, устраивают танцы. 

За столом первый тост старший (обычно это кто-нибудь из соседей, подходящий гостям по возрасту) призносит за Великого Бога, второй – за Уастырджи. ретий тост поднимают за счастье молодых. 

После этого жених с кухылхацагом и амдзуарджыном идет в Хæдзар к старшим женщинам. Женщины дают им нуазæнтæ, причем жениху подносит нуазæн мать невесты или ее свекровь, если она есть. Поблагодарив за теплый прием, гости возвращают нуазанта, положив в них деньги, кто сколько считает нужным. Кто-нибудь из молодых женщин раздает принесенные женихом конфеты. Женщины благодарят: «Пусть ваша жизнь будет такой же сладкой, как эти конфеты». 

В сусагцыд жених преподносит невесте обручальное кольцо. 

Застолье может длиться до глубокой ночи, но как бы ни сложились обстоятельства, по этикету жених не должен оставаться ночевать в доме невесты. 

 

КЪУХЫЛХÆЦÆГ ÆМÆ ÆМДЗУАРДЖЫН 

 

Ирон чызгæрвыст æмæ чындзхасты стыр бартæ æмæ стыр хæстæ хауы Къухылхæцæг æмæ Æмдзуарджынмæ. Уыдон хæдзарæн, усгур лæппуйæн сты хæстæг, уарзон, æууæнкджын, бæрнон адæймæгтæ, хатгай вæййынц къабаз, хæстæг. 

Алчидæр йæхицæн агуры ахæм къухылхæцæг æмæ æмдзуарджын, æгъдау рæсугъдæй кæронмæ чи ахæсдзæн, лæджыхъæдджын æмæ йæ дзырдæн хицау чи уыдзæн. 

Къухылхæцæг æмæ æмдзуарджын лæппу сиахс æмæ йæ къайæн сты æфсымæрты хуызæн. Раздæр афтæ дæр уыд, æмæ-иу лæппу йæ каистæм сиахсы цыд куы бакодта, уæд-иу чызджы бинонтæй исчи къухылхæцæг æмæ æмдзуарджыны цурмæ чызджы бахуыдта æмæ-иу ын бафæдзæхстæ «Хуыцау куыд радта, афтæмæй мæнæ адон абонæй фæстæмæ де фсымæртæ сты. Kæд иу мад æмæ фыдæй нæ райгуырдыстут, уæддæр ды сæ хо дæ, уыдон та де фсымæртæ». Æмæ-иу кæрæдзийы къухтæ райстой. Уый уыд ардбахæрды хуызæн. 

Чызгæрвыст æмæ чындзхаст цæмæй рæсугъд, аив æмæ афоныл ацæуой, уый къухылхæцæг æмæ æмдзуарджынæй бирæ аразгæ у. Хъуамæ чындзхæсджытæ амынд рæстæгмæ сæмбæлой сæ фысымтыл. Чындзыл йæ дзаумæттæ кæнын афон æрхæццæ, уæд къухылхæцæг æмæ æмдзуарджын фынджы хистæрæй бар ракурынц, цæмæй чындзы бацæттæ кæной, уый тыххæй. Æмæ уæд æрвадæлты лæппутæй искæимæ, чындз цы уаты вæййы, уырдæм бацæуынц æртæ чъирийы æмæ арахъы графинимæ. Арвадæлты лæппу скувы, цæмæй сæ хо фæндараст фæуа, сæ мыггаг, сæ хæдзарвæндаг сын ма фегад кæна. 

Къухылхæцæг æмæ æмдзуарджын хъуамæ зоной, чындзхæссæг фæсивæдæй зарын æмæ кафынмæ чи арæхсы, уыдон, уымæн æмæ чызгæрвыст æмæ чындзхаст хъæлдзæгдзинадæй фидауынц. 

 

 

 

Къухылхæцæг и æмдзуарджын имеют много прав и обязанностей на свадьбе. По существу это главные действующие лица на празднестве, особенно шафер. От его распорядительности и организаторских способностей зависит порядок на свадьбе, он определяет, когда и кто поедет за невестой, как примут гостей и т.д. Как правило, кухылхыцага и амдзуарджына назначают из близких семье людей, родственников, друзей жениха. В старину существовал обычай: невесту выводили к шаферу и амдзуарджыну и говорили: «Богу угодно, чтобы с сегодняшнего дня эти двое стали твоими братьями. И хотя у вас разные родители, отныне они – твои братья, а ты их сестра». В те времена, когда женщина была бесправной и забитой, это имело особое значение – часто шафер оставался ее единственным советником и защитником. В доме жениха к нему относились как к родственнику. 

Кухылхацаг отвечает за порядок не только в доме жениха, но и невесты. Когда свадебный пир подходит к концу и настает пора выводить невесту, шафер вместе с представителями ее фамилии, это обычно брат невесты или кто-либо из близких родственников, входит в ее комнату. 

Родственник девушки обращается к Богу, чтобы он благословил его сестру и ниспослал ей любовь и счастье в новой семье, чтобы она никогда не опорочила честь фамилии и т.д. После этого он дает разрешение женщинам одеть невесту. Обычно это делают две – три молодые соседки. 

Перед свадьбой хозяин дома приглашает нескольких соседей, наиболее близких ему и отличающихся ответственностью, и вверяет им свое хозяйство. Те, в свою очередь, обговаривают, кто будет уырдыглæуджытæ, а кто къæбицы хицау (см. уырдыг лæууын, Уырдыгыстæг, Къæбиц). 

 

ЧЫНДЗХАСТ 

 

Чындзхæссæг чи цæудзæн, уыдонæн рагацау бамбарын кæнынц. Раздæр-иу сын фехъусын кодтой цалдæр боны, суанг къуыри раздæр. Чындзхæссæг алы адæймаджы нæ хонынц, уыцы кад æппæтмæ нæ хауы. Чындзхæсджытæ хъуамæ уой уæздан, зараг, кафаг фæсивæд. Карз нозтмæ æмхиц чи нæ у, æгъдау æмæ æфсарм кæмæ и. Уыдон дыууæ æрыгон уды амондæн сты æвдисæнтæ, сæ рæсугъд бæрæгбон сын кæнынц рæсугъддæр. 

Хæдзары хицау чындзхасты агъоммæ, йæ сыхæгтæй йæ зæрдæ тынгдæр кæуыл дары, æгъдау ратдзысты, зæгъгæ, уыдонæй цалдæр лæгмæ фæдзуры æмæ йæ къæбиц, йæ хъуыддаг уыдоны бар бакæны. Уыдонæн се ппæтæн разамынд дæтты иу адæймаг. Гæнæн и, æмæ уый уа сыхы, хъæубæсты хистæр, гæнæн и, æмæ хистæр ма уа, фæлæ, чындзхасты уæгæвæрд райдайæнæй кæронмæ хорз чи ахæсдзæн, ахæм адæймаг. Уый хæдзары хицауимæ сбæлвырд кæны æфсинты, кæстæриуæггæнджыты, суанг дзагдар чи уыдзæн, уыдоны. 

Чындзхæсджыты хистæрæн фехъусын кæнынц æппæты фыццаг. Ууыл стыр хæстæ æвæрд и. Цæмæй чындзхæсджытæ афоныл ацæуой, фæстæмæ афоныл раздæхой, фынгыл сæ бадт аив уа, уыдæттæ æппæтдæр уымæй аразгæ сты. Уымæ гæсгæ хæдзары хицау чындзхæсджыты хистæрæн бацагуры фендджын, дзырддзæугæ, æгъдæуттæ хорз чи зоны, ахæм адæймаджы. 

Чындзхæсджытæн ацæуыны агъоммæ саразынц фынг. 

Чындзхæсджытæ цæуынц фæндагыл, æмæ хъуамæ сæхи бафæдзæхсой Хуыцауыл, Уастырджийыл... Ноджы хъуамæ кæрæдзийы бамбарой, чындзхæсджыты хистæр йæ кæстæрты базона, бафæдзæхса сæ: цы хæдзарæй цæуынц, уый куыд нæ фегад кæной, се ‘гъдау йæ бынаты куыд уа, фынгыл кæрæдзийы куыд æмбарой. 

Чындзхæсджытæ ныххæццæ сты чызджы хæдзармæ. Заргæ, фæндырæй цæгъдгæ æрлæууыдысты фысымты дуармæ. Разæй – хистæртæ, сæ фарсмæ æмæ сæ фæстæ кæстæртæ. 

Фысымтæ чындзхæсджыты цурмæ рацæуынц. Разæй сæ дзырддзæугæ хистæртæ, сæ кæстæртæй иумæ æртæ чъирийы, бæгæныйы къус. Хистæр скувы, цæмæй хæдзармæ, сыхбæстæм ахæм уазджытæ цæуа, цы хъуыддаджы фæдыл сæмбæлдысты, уый амондджын уа. Уазджыты хистæр арфæ ракæны, дыууæ мыггаджы, дыууæ кæстæры Хуыцау æмæ Йе сконд зæдтыл бафæдзæхсы. 

Фысымтæ æмæ уазджытæ æртæ нуазæнæй кæрæдзийæн раарфæ кæнынц. 

Фæсивæд-чындзхæсджыты размæ рацæуынц фысымты лæппутæ æмæ чызджытæ æмæ сæ мидæмæ ахонынц. Саразынц сын хъазт. Кæстæрты сбадын кæнынц хицæн фынгыл. Уыдонæй дæр, фысымтæй дæр æмæ уазджытæй дæр иу у хистæр. 

Чындзхæсджытæ кадджын уазджытæ сты фысымтæн æмæ бадынц хицæнæй. Фынг у хистæры бар. Фынгыл – сæр æмæ бæрзæй, (бæрзæй – галиуырдыгæй), æртæ уæлибæхы. Сæ уæлæ – базыг – хистæрæн скувынмæ. Уазджыты хистæрмæ – физонæг, уый бады дыккаг хистæрæн. Артæ фæрскæй физонæг – æртыккаг хистæрмæ, уый у мыггагæй, кæнæ чызджы мадырвадæлтæй исчи. Хæдзары хицау лæууы сыхбæстимæ иуварс. Хистæрмæ раттынц бæгæныйы кæхц. Фынгыл бадджытæ сыстынц. Кæстæртæ хæстæгдæр æрбалæууынц оммен кæнынмæ. Хистæр рахиз къухы дары бæгæныйы къус, галиуæй хæцы базыгыл æмæ скувы, зæгъæм, афтæ: 

… 

– Дунерафæлдисæг Иунæг Кадджын Хуыцау, Дæумæ кувæм, 

Æмæ нын Дæ хорздзинæдтæй Дæ цæст бауарзæд! 

– Оммен, Хуыцау! 

– Хуыцау, абон дыууæ мыггаджы бахæстæг кодтой, æмæ сæ æнустæм амондджын хæстæджытæ фæкæн! 

– Оммен, Хуыцау! 

– Хуыцау, абон цы дыууæ кæстæрыл цин кæнæм, 

Уыдон амондджын, уарзонæй фæцæрæнт. 

– Оммен, Хуыцау! 

– Уастырджи, уæларвæй зæхмæ Хуыцауы минæвар æмæ нæ дæ хорзæх уæд! 

– Оммен, Хуыцау! 

– Ацы дыууæ кæстæры сæ царды стыр фæндагыл æрлæууыдысты, Уастырджи, æмæ сæ дæ рахиз базыры бын бакæн. 

– Оммен, Хуыцау! 

– Бынаты дæр, балцы дæр, кæдæм цæуой, кæцæй цæуой, 

Сæ ацыдæй се ‘рбацыд рæсугъддæр куыд уа, уыцы хорзæх сын ракæн! 

– Оммен, Хуыцау! 

– Хетæджы Уастырджи, дæ бынты дæр сæ цæуын хъæудзæн 

Æмæ сæ рæствæндаг фæкæн! 

– Оммен, Хуьщау! 

– Мады Майрæм, дæ хорзæх сæ уæд! 

– Оммен, Хуыцау! 

– Тбау Уацилла, фыдбылыз сафæг дæ, фыдбылызæй сæ бахиз! 

– Оммен, Хуыцау! 

– Нæ ирон фæсивæд ахуыры уой, æфсады уой, 

Кæцæйдæриддæр дзæбæхæй бынатыл куыд æмбæлой 

Æмæ сын æртыгай чъиритæй куыд кувæм, уыцы хорзæх нæ уæд 

– Оммен, Хуыцау! 

– Бынаты Хицау, дæ бынатæй цæуы саби æмæ ам амонд ныууадзæд, 

Йæ цæрæн бынатмæ амонд ахæссæд! 

– Оммен, Хуыцау! 

– Абон ын йæ райгуырæн къæсæрыл йæ къухыл чи рахæца, 

Иæ цæрæн бынатмæ йæ чи бахона, 

Уыцы мфсымæртимæ иу мады зæнæгау фæцæрæнт! 

– Оммен, Хуыцау! 

– Бæркаддæттæг Мыкалгабыртæ, дыууæ мыггаджы, абон ам цы адæм æрæмбырд, 

Уыдоны сæ фæллой, сæ бæркад куывдтæн куыд хъæуа, æртыгай чъиритæ куыд кæной, 

Уыцы хорзæх ракæн! 

– Оммен, Хуыцау! 

– Хохæй быдырмæ цы зæд, цы дауджытæ ис, 

Се ‘ппæты хорзæх дæр нæ уæд! 

Чи ацахода, уый цæрæнбон бирæ! 

– Оммен, Хуыцау! 

… 

Къухылхæцæг хистæрæй райсы кувæггаг бæгæныйы къус. 

Иннæ дыууæ хистæры дæр скувынц. Дыккаг хистæр кувæггаг авæры æмдзуарджынмæ, æртыккаг хистæр бадты кæстæртæм. Чындзхæсджытæ сбадынц. 

Хистæр куывд рауадзы стыр Хуыцауы тыххæй. Дыккаг гаджидау – Уастырджийы номыл. Æртыккаг – дыууæ мыггаджы цæрæнбон, бинонты тыххæй. Уыцы гаджидауы фæстæ хистæр ныззары Уастырджийы зарæг, æмæ йæ кæстæртæ айсынц. 

Уый фæстæ иннæ гаджидæуттæ цæуынц, хистæр куыд арæхсы, хистæр сæ куыд аразы, афтæ. 

Гаджидау рацæуы чындзхæссæг уазджыты тыххæй. Хистæр сæ барæвдауы уæздан ныхасæй: ахæм цины балцыты арæхдæр куыд цæуой. Уыцы сидтыл хистæр уазджытæн ратты æгасцуайы æртæ нуазæны. Фысымтæ архайынц, цæмæй сæ уазджытæ хъæлдзæг уой. Æмæ уазджыты тыххæй гаджидау куы рацæуы, уазджыты хистæр куы фæнуазы, уæд ын кæстæртæ ныззарынц: 

… 

Гъей, ой, бирæ фæцæрат, 

Нæ буц уазджытæ! 

Бирæ фæцæрат, гъей. 

… 

Гъей, ой, уазджыты хистæр, 

Фæйнæ, фæйнæ дзы 

Баназын хъæуы. 

… 

Гъей, ой, æмдзæгъд æркæнут! 

Кæстæр уазæгæн 

Баназын кæнæм, гъей! 

… 

Гъей, ой, хæлары нозт у, 

О, бауырнæд дæ, 

Хæлар дын уыдзæн, гъей! 

… 

Кæд сыхы, æрæджы зиан кæуыл æрцыд, ахæм хæдзар вæййы, уæд, чындзæхсæв кæнæ чызгæрвыст кæмæ вæййы, уыцы бинонтæ цалдæр боны раздæр нымад лæджы зианджынтæм барвитынц, ахæм æмæ ахæм хъуыддаг кæнæм æмæ нын бар раттут, зæгъгæ. Уыдон сын бар раттынц, зиан æмæ цин æмсæртæ сты, мах тыххæй уæ хъуыддаг ма къуылымпы кæнут, зæгъгæ. 

Фысымтæ архайынц, цæмæй уазджытæ хъæлдзæг уой. Фæлæ сын тыххæй ничи нуазын кæны. Дæ хъару куыд у, дæхиуыл дæ зæрдæ куыд дарыс, афтæ нуаз. 

Æнæмæнг гаджидау рацæуы дыууæ кæстæры, ног къайы цæрæнбоны тыххæй. Кæрæдзийы уарзгæйæ куыд фæцæрой, æмзай-æмзæронд куыд бауой, дыууæ мыггаджы æхсæн цæринаг гуырдтæ куыд фæзына, Ирæн кадгæнæг лæгтæ сæм куыд рантыса. 

Куывды бар лæвæрд æрцæуы уазджыты хистæрæн. Уый фæзæгъы фысымты, сыхбæсты, хъæубæсты цæрæнбон. Арфæ сын ракæны. Бацагуры кусарты æртæ фæрсчы. Срæвдз кæны æртæ тæбæгъы æртыгай нуазæнтимæ. Алы тæбæгъы дæр – фæрсчы хай æмæ æртæ нуазæны. 

Нуазæнтæ ахæссынц чындзхæссæг нæлгоймæгтæ, кæстæртæ. 

Фыццаг тæбæгъ сылгоймæгтæн: фыццаг нуазæн æфсинтæн, дыккаг – уазæг сылгоймæгтæн, æртыккаг нуазæн – хæдзары хистæр сылгоймагæн. 

Дыккаг тæбæгъы æртæ агуывзæйы фæрсчы хаимæ арвитынц сыхбæсты, хъæубæсты лæггы бадты фынгмæ. Иу нуазæн – бадты хистæрæн, иннæ – уазæг адæмы хистæрæн, æртыккаг – фынджы кæстæртæн. 

Æртыккаг тæбæгъы æртæ нуазæны ахæссынц хъазтмæ, фæсивæдæн. Лæппутæ раарфæ кæнынц, нуазгæ чи кæны, уый йæ аназы, иннæ нуазæн тæбæгъы æрæвæры. 

Уазджыты хистæр бацагуры хæдзары хицауы, Чындзхæсджыты номæй йын раарфæ кæны. Уый фæстæ, иу кæнæ дыууæ гаджидауы куы рацæуы, уæд хæдзары хицау дыууæ æмбалимæ арфæйы нуазæн бахæссы уазджытæн. 

Чындзхæсджыты кæстæртæ дæр фысымты хистæртæм нуазæнтæ бахæссынц. Раарфæ сын кæнынц, бирæ азты ахæм чындзæхсæвты куыд бадой, уыдон та сын кæстæртæн куыд бæззой, зæгъгæ. Хистæр дæр арфæйы ныхас фæзæгъы кæстæртæн. 

Чызджы æмбæлттæ, сыхаг фæсивæд чындзы бамбæхсынц æмæ къухылхæцæг æмæ æмдзуарджын кæстæр чындзхæсджытæй искæимæ сæ хойы «балхæнынц»: æгъдау куыд домы, стæй сæ фадат куыд амоны, уымæ гæсгæ сын æхца раттынц. Уый фæстæ та фысымтæ «бамбæхсынц» кæстæр чындзхæссæг чызджытæй искæйы æмæ сын уый дæр афтæ æлхæнгæ æрцæуы. Aрæх бамбæхсынц уазджыты фæндыр æмæ, уый тыххæй дæр цалынмæ исты радтой, уæдмæ сæ къухы нæ бафты. 

Къухылхæцæг æмæ æмдзуарджын чындзхæсджыты хистæртæй бар ракурынц, цæмæй чындзы срæвдз кæной, цæмæй йæ ракæной. Чындзхæсджыты хистæртæ кæм бадынц, уырдæм æй бакæнынц. 

Чындзы ракæнынц. Къухылхæцæг ын хæцы йæ рахиз цонгыл, æмдзуарджын – галиу цонгыл, йæ размæ лæппутæ кафынц. Чызг цæуы йæ райгуырæн хæдзарæй æмæ у æнкъард. Хатгай йæ цæссыгтæ дæр нæ бауромы. Зæрдæйы сиу вæййынц цин æмæ сагъæс. Лæппуты зарæджы дæр вæййы æнкъард ныхæстæ, зæгъæм, ахæмтæ: 

… 

Ой! Ой! Нана! Дæ райсомы уатисæг, дæ изæры уатгæнæг дæ куы ныууадздзæнис иунæгæй! 

Райсом куы ракæсай æмæ йæ куынæуал фенай!.. 

Цы кæндзынæ, Нана? Дæ буц хъæбулы кæмæй агурдзынæ? 

Æрхъæцмæ цы хъæбулыл нæ лæууыдтæ, 

Къæсæрмæ цы чызгыл не ‘ууæндыдтæ, 

Уый дын кæйдæр липпу куы фихæссы! 

Уæлæ хохæй цæргæс ратахти. 

Карчы бæдулыл иæхи андзæрста! 

Уый, дам, цæргæс нæ уыдис – сау лæппу. 

Дæ буц хъæбулы дын куы фæхæссы! 

… 

Чындзы бакæнынц хистæрты цурмæ, фынджы хистæр нуазæн райсы æмæ, дзырдæн, скувы афтæ: 

… 

– О Хуыцау! Не скаст, не сныхасы фыццагдæр Дæ цытджын ном ссарæм, 

Æмæ ахъаз бакæн! 

– Оммен, Хуыцау! 

– Хуыцау, мæнæ абон нæ кæстæрты амондмæ кувæм, 

Æмæ сæ амондджын фæкæн! 

– Оммен, Хуыцау! 

– Хуыцау, ацы саби йæ райгуырæн кæртæй амондджын къах куыд авæра, 

Йи цæрæн хæдзармæ амонд куыд бахæсса, 

Уыцы хорзæх ракæн! 

– Оммен, Хуыцау! 

– Уастырджи, абон ацы саби-чызг æрлæууыдис йæ царды стыр фæндагыл, 

Æмæ, Иры дзыхъы рæствæндагдæр цы сылыстæг фæци, 

Уый имбал æй фæкæн! 

– Оммен, Хуыцау! 

– Мады Майрæм, хæрзгæнæг дæ 

Æмæ йæ дæ хорзæх уæд! 

– Оммен, Хуыцау! 

– Бынаты Хицау, йæ ног цæрæн бынат ын æнæниз, амондджын фæкæн! 

– Оммен, Хуыцау! 

– Афсымæр ын цы лæппутæ загътой, 

Уыдонимæ хо æмæ æфсымæры цард фæкæнæнт! 

– Оммен, Хуыцау! 

… 

Нуазæн къухылхæцæгмæ ратты. Иннæ дыууæ хистæры дæр фæндарасты ныхас фæзæгъынц. Чындзы акæнынц машинæмæ. 

Хистæр сидт рауадзы Хоры Уацилла, Фосы Фæлвæрайы тыххæй. Æртыккаг хистæр кусарты рахиз хъус ралыг каны, кардæй йæ æртæ фазы фæкæны, æмæ йæ бадты хистæр нуазæнимæ кæстæртæм авæры, раарфæ сын кæны. Кæстæртæй иу нуазæн райсы, йе ‘мбæлттæй дыууæйæн рауадзын кæны нозт, хъус æртæ дихы фæкæны æмæ хистæртæн фæзæгъы арфæйы ныхас. 

Куывд ацæуы Мыкалгабырты тыххæй. 

Фæндагсар Уастырджийы тыххæй баназынц лæугæйæ. 

Чындзхæссæг нæлгоймаг хистæртæ цалдæрæй бацæуынц æфсинтæм арфа ракæнынмæ. Афтидкъухæй арфæ кæнын нæ фидауы, æмæ сæм сылгоймæгтæ нуазæнтæ раттынц. 

Чындзхæсгæйæ кæстæр фæсивæд кулдуар æрæхгæнынц æмæ чындзы машинæ æддæмæ нæ фæуадзынц, æгъдау скæнут, зæгъгæ. Къухылхæцæг йе ‘мбæлттæй искæимæ æртæ чъирийы, графин æмæ карчы мард рахæссы æмæ сæ, кулдуар чи сæхгæдта, уыдонмæ бахæссы. Уыдон кулдуар байгом кæнынц, чындзхæсджытæн ацæуыны бар раттынц. 

 

Свадьба  

 

Тех, кого удостаивают чести быть чындзхассаг, уведомляют заранее. Во главе чындзхасджыта должен быть старший, которого оповещают раньше всех и который должен проследить за тем, чтобы все прошло соответственно свадебному этикету. Как правило, это бывает человек уважаемый, хорошо знающий осетинские обычаи. 

Перед выездом для чындзхасджыта накрывают стол – они должны помолиться Богу, попросить благословения у Уастырджи. Помимо этого, они должны познакомиться друг с другом, обговорить некоторые другие вопросы. 

И вот, наконец, с песнями, музыкой свадебный кортеж останавливается у дома невесты. Навстречу им выходят старики. Кто-нибудь из молодых несет три пирога и пиво. Старший воздает хвалу Богу и высказывает пожелание, чтобы отныне этот дом посещали только такие уважаемые гости и чтобы торжество, по поводу которого они собрались, было угодно Богу и Его дзуарта. Старший чындзхассаг благодарит за теплый прием и в свою очередь желает счастья и благополучия молодым и двум породнившимся фамилиям. 

Гостей приглашают в дом. Молодежь устраивает танцы, после которых гостей сажают за стол, причем чындзхасджыта сидят отдельно. 

Стол ведет фынджы хистар. На столе, по обычаю, голова и шея жертвенного животного (как правило, бычка; шея обязательно находится с левой стороны), три пирога. Базыг у тамады. У старшего чындзхассага – физонаг, он сидит за второго старшего. Физонаг из трех ребер у третьего старшего, который обычно представляет фамилию или родственников невесты по материнской линии. Фынджы хистар встает, держа в правой руке чашу с пивом, а в левой – базыг. Все сидящие за столом тоже встают, молодежь подходит ближе. Старший произносит молитву: 

… 

– О Стыр Хуыцау, сотворивший Вселенную, услышь наши молитвы 

И одари нас Своей милостью! 

– Оммен, Хуыцау! 

– О Хуыцау, пошли счастья двум породнившимся фамилиям! 

Пусть родство их крепнет из года в год! 

– Оммен, Хуыцау! 

– О Хуыцау, пусть молодые, счастью которых мы сегодня радуемся, 

Проживут в любви и согласии. 

– Оммен, Хуыцау! 

– О Уастырджи, ты являешься посланником Бога на земле, 

Так пошли нам свою благодать! 

– Оммен, Хуыцау! 

– О Уастырджи, двое молодых стали на главную дорогу своей жизни, 

Так возьми их под свое правое крыло! 

– Оммен, Хуыцау! 

– Яви им такую милость, чтобы, где бы они ни находились, 

Куда бы ни направлялись, 

Возвращение их было счастливей ухода! 

– Оммен, Хуыцау! 

– О Уастырджи Xemaza, им нужно будет пройти мимо твоего подножия, 

Так пусть их дорога будет благополучной! 

– Оммен, Хуыцау! 

– Мады Майрам, пошли им свою благодать! 

– Оммен, Хуыцау! 

– Тбау-Уацилла, защити их от несчастий и бед! 

– Оммен, Хуыцау! 

– Пусть наша молодежь, где бы она ни была: на службе, учебе или в дальней дороге, 

Благополучно переступает порог отчего дома, 

А мы будем возносить тебе молитвы с тремя пирогами! 

– Оммен, Хуыцау! 

– Бынаты хицау, из дома, которому ты покровительствуешь, уходит дитя, 

Пусть она оставит счастье в отчем доме и 

Привнесет его в свой истинный дом (царан бынат). 

– Оммен, Хуьщау! 

– Пусть это дитя в дружбе и согласии живет с братьями, 

Которые ее выведут из родительского дома 

И приведут в дом, который отныне станет для неё родным. 

– Оммен, Хуьщау! 

– О Мыкалгабырта, дарующие изобилие, 

Пусть баркад двух породнившихся фамилий и собравшихся в этом доме людей 

Используется только для. кувдов. 

Яви такую милость, чтобы они всегда делали только три пирога! 

– Оммен, Хуьщау! 

– Да будет нам милость дзуаров и дуагов, 

Покровительствующих полям и горам! 

Да продлятся дни того, кто отведает наш кувинаг! 

… 

Кухылхацаг берет у старшего чашу с пивом. Второй и третий старший так же возносят молитвы Богу. Второй старший дает куваггаг амдзуарджыну, а третий старший – младшему за столом, и все садятся. 

Старший произносит первый тост за Великого Бога, второй – за Уастырджи, третий – за здоровье фамилии и семьи. После этого тосты идут один за другим как того желает старший и требует этикет. 

Произносится тост за чындзхасджыта. Старший воздает им хвалу и дает традиционные три нуазана. Хозяева стараются всячески угодить гостям. И когда старший из гостей пьет свой нуазан, младшие поют: 

… 

Ой, ой, долго живите, 

Дорогие гости! 

Долго живите, ои! 

… 

Ой, ой, почтенный старший, 

Выпить надо 

За счастье молодых! 

… 

Ой, ой, похлопайте в ладоши, 

Младшего гостя 

Выпить заставим, ой! 

… 

Ой, ой, это добрая выпивка 

Ой, поверь нам. 

Она впрок тебе пойдет, ой! 

… 

Если поблизости живут люди, недавно потерявшие близкого человека, хозяин дома, в котором состоится свадьба, заранее посылает к ним уважаемого человека, мол, такого числа мы намерены женить сына (выдать дочь), как нам быть. Те отвечают, что радость и горе равноправны, не отменяйте из-за нас свадьбу. 

Хозяева стараются, чтобы никто из гостей за столом не был обделен вниманием, но пить насильно никого не заставляют. 

Обязательно произносится тост за здоровье молодых. Им желают прожить в любви и согласии и вместе состариться. Желают, чтобы у них появились сыновья, которые смогут прославить Осетию. 

Право произнести молитву предоставляют старшему из гостей. Он желает здоровья хозяевам, соседям, односельчанам и благодарит их. Просит три ребра. Готовит три тарелки с тремя нуазанами и ребром на каждой и отсылает: первую тарелку – женщинам. 1-ый бокал афсинтан в хадзаре, 2-ой – женщинам-гостьям, 3-ий старшей женщине в семье; вторая тарелка – мужчинам-соседям и односельчанам. 1-ый нуазан – старшему, 2-ой – гостям, 3-ий – младшему за столом; третью тарелку несут молодежи, устроившей танцы. 

Старший чындзхассаг просит позвать хозяина дома и от имени гостей благодарит его. Дальше застолье идет своим порядком. После двух-трех тостов хозяин дома с двумя молодыми людьми преподносит почетные бокалы гостям. 

Молодежь, приехавшая за невестой, также преподносит нуазанта хозяевам. Благодарит их, желает, чтобы те всегда сидели за свадебными столами, а они, в свою очередь, были для них достойными младшими. 

Но вот невеста одета, ее пора выводить, однако женщины, одевавшие ее, не позволяют это сделать, пока шафер не «выкупит» ее. Иногда соседские девушки прячут самую молодую гостью, которую тоже надо «выкупить». В некоторых селах прячут гармошку, принадлежащую гостям, и требуют за нее выкуп. Все это сопровождается веселыми шутками и смехом. 

Наконец невесту выводят. Кухылхацаг держит ее за правую руку, амдзуарджын идет с левой стороны. Девушка навсегда покидает родительский дом, глаза застилают слезы. В сердце радость и страх: что ждет ее в новом доме?.. Молодые люди, сопровождающие ее, поют: 

… 

– Ой, ой, нана, та, что вечером стелила, 

А утром убирала твою постель, 

Покидает тебя! 

Что ты будешь делать, нана, 

Если встанешь утром и не увидишь ее? 

Где ты будешь искать ненаглядную свою? 

Ту, на которую ты наглядеться не могла, 

Которую за порог не выпускала, 

Сегодня уводит чужой юноша! 

Вон с высокой горы орел взлетел 

И унес цыпленка! 

Говорят, то не орел был, а сау лаппу, 

Уводящий твою ненаглядную. 

… 

Невесту подводят к старикам. Старший поднимает нуазан и произносит молитву: 

… 

– О Хуыцау! Прежде чем что-либо сделать или сказать, 

Мы вспоминаем Твое Имя, 

Так ниспошли нам Свою благодать! 

– Оммен, Хуыцау! 

– О Хуыцау, сегодня мы молим Тебя о счастье молодых, 

Пошли им eгo! 

– Оммен, Хуыцау! 

– О Хуыцау, да оставит это дитя, 

Что сегодня пересгпупает порог, 

Счастье в отчем доме и принесет счастье в свой истинный дом! 

– Оммен, Хуыцау! 

– Уастырджи, сегодня это дитя стоит на пороге новой жизни, 

Пусть ее судьба уподобится судьбе самой счастливой женщины в Осетии. 

– Оммен, Хуыцау! 

– О Мады Майрам, пошли ей свою благодать! 

– Оммен, Хуыцау! 

– Бынаты Хицау, пусть жизнь ее в новом доме (семье) будет счастливой. 

– Оммен, Хуыцау! 

– Да проживет она в дружбе и согласии с теми, 

Что назвались сегодня ее братьями! 

– Оммен, Хуыцау! 

… 

Старший передает нуазан кухылхацагу. Второй и третий старший так же произносят напутственные слова с добрыми пожеланиями. Невесту сажают в машину. 

Старший произносит тост за Хоры Уацилла, за Фоссы Фалвара. Третий старший отрезает ухо с головы жертвенного животного, надрезает три раза, и старший стола, поблагодарив и выразив всем добрые пожелания, вместе с нуазаном передает его младшим за столом. Один из них берет нуазан, разрезает ухо на три части и, в свою очередь, благодарит старших. Произносится тост за Мыкалгабырта. 

За Фандагсар Уастырджи пьют стоя. 

После этого несколько человек из старших чындзхасджыта идут в хадзар к женщинам, чтобы поблагодарить их за оказанный прием. Поскольку это не полагается делать с пустыми руками, афсинта дают им нуазанта. 

В это время несколько молодых людей закрывают ворота, чтобы машина с невестой не могла выехать, и требуют агдау. Шафер выносит им три пирога, курицу и араку – путь невесте открыт. 

 

ЛÆППУЙЫ ХÆДЗАРЫ 

 

Чындзхæсджытæ заргæ, фæндырдзæгъдгæ æрхæццæ сты лæппуйы хæдзармæ. Иууылдæр сты хъæлдзæг, зæрдæрухс, цинæйдзаг. Чындзæхсæвы фынг у йæ цыреныл. Хистæрæй, кæстæрæй адæм иууылдæр æнхъæлмæ кæсынц Чындзхæсджыты æрбацыдмæ. 

Лæппуйы хæдзары дæр гаджидæуттæ цæуынц, чызджы хæдзары куыд цыдысты, афтæ. Бирæ хицæндзинæдтæ, бирæ ивддзинæдтæ дзы нæй. Фынджы хистæр куыд арæхсы, æгъдæуттæ куыд зоны, афтæ сæ аразы. 

Чындзæхсæвы дзаг фынджы уæлхъус бадынц сыхбæсты, хъæубæсты хистæр нæлгоймæгтæ, уазджытæ. Фæсивæдæн саразынц хицæн фынг. Чындзхæсджытæ чындзы кæртмæ ‘рбакæнынц фæндырдзæгъдгæ, заргæ: 

… 

Ой, фицæуæм уæм, фæцæуæм, 

Ой, амондджын къах фæхæссæм! 

Ой, уе ‘хсæв хорз уа, нæ фысымтæ! 

Ой, хæрзæмбæлæг ныл сæмбæлæд! 

Ой, уæлæ хъæды давонджын! 

Ой, нæ хъуыддæгтæ – амондджын! 

Сырддонцъиу къæдзæхæй ратахти, 

Бæласы къалиуыл абадти, 

Чындздзон чызг хæдзарæй рарасти, 

Иннæ хæдзармæ барасти. 

Ой, фарнимæ уæм фæцæуæм! 

Ой, амонд немæ фæхæссæм! 

… 

Къухылхæцæг æмæ æмдзуарджын чындзхæсджытимæ чындзы хистæрты размæ бахонынц. Бадты адæм сыстынц, æртæ хистæрмæ – нуазæнтæ. Хистæр, дзырдæн, скувы афтæ: 

… 

– Хуыцау, табу Дын уæд! 

– Оммен, Хуыцау! 

– Хуыцау, Де сфæлдыст адæмæн дæ цæст хорздзинад бауарзæд! 

– Оммен, Хуыцау! 

– О Дунесфæлдисæг Хуыцау, абон Дæм дыууæ мыггаджы кувынц 

Æмæ сын сæ кувинæгтæ барстæн айс. 

Дыууæ мыггаджы бахæстæг кодтой, 

Æмæ сæ хæстæгдзинад æнустæм ахæссæд. 

Дыууæ æрыгон уды амондджынæй куыд фæцæрой, 

Æмзай-æмзæронд куыд бауой, уыцы хорзæх сын ракæн. 

– Оммен, Хуыцау! 

– Уастырджи, кувæм дæм, табу дæхицин! 

Байраджы – бæхгæнæг, лæппуйы – лæггæнæг Уастырджи, 

Дыууæ æрыгон уды амондджын фæкæн. 

– Оммен, Хуыцау! 

– Мады Майрæм, дæ хорзæхæй йæ хайджын фæкæн! 

Авд лæппуйы æмæ йын æртæ чызджы балæвар кæн! 

Авд лæппуйæн æм авд чындзы цы ‘рбакува! 

Авд чындзы цоты авдæнтæ куыд ауза, уыцы хорзæх æй уæд. 

– Оммен, Хуыцау! 

– Бынаты Хицау, ацы кæртмæ, ацы бинонтæм ног сылыстæг æрбакъахдзæф кодта 

Æмæ амондджын къах æрбавæрæд. 

Йæ ног цæрæнтæ йын амонды, æнæнизы бынат фæуæнт! 

Бынаты дзуар, дæ хорзæх æй уæд. 

Бинонтæн адджын куыд фæуа, сыхбæстæн – уарзон, 

Уыцы хорзæх ын ракæн. 

– Оммен, Хуыцау! 

– Хетæджы Уастырджи, табу дын уæд. 

Æргом дзуар дæ, æмæ ног къайы дæ хорзæх уæд. 

Ирыстон æнæ фыдбылыз куыд уа, уыцы арфæ ракæн! 

– Оммен, Хуыцау! 

– Æфсымæртæ чи загъта, 

Уыдонимæ хо ‘мæ æфсымæрты цард фæкæнæнт! 

– Оммен, Хуыцау! 

– Хоры Уацилла, фыдбылызæй сæ бахиз. 

Дуне сабыр куыд уа æмæ мах, хистæртæ, нæ кæстæрты чындзæхсæвты куыд бадам, 

Уыцы хорзæх нæ уæд. 

– Оммен, Хуыцау! 

– Афтæ цы дзуар загъта: 

Мæ ном куы ссардтаиккой, уæд æз хуыздæр ахъаз бакодтаин, зæгъгæ, 

Уый хорзæх дæр нæ уæд! 

– Оммен, Хуыцау! 

… 

Кувæггаг авæрынц къухылхæцæгмæ. Дыккаг æмæ æртыккаг хистæртæ дæр скувынц, сæ нуазæнтæ æмдзуарджын æмæ фынджы кæстæртæй искæмæ авæрынц. Кæстæртæ раарфæ кæнынц, æмæ уæд чындзы бахонынц хæдзармæ, ацæргæ сылгоймæгтæ кæм фæбадынц, уырдæм. Уый дæр заргæ æмæ фæндырæй цæгъдгæ: 

Фарн фæцæуы, фарн! 

Амонд йемæ фæхæссы! 

Сылгоймæгтæй исчи фæрæвдз вæййы æмæ чындзмæ авæры сывæллон, уый йæ йæ хъæбысы æрбакæны. 

Чындз мидæмæ, къæсæрыл хизгæйæ байсы йæ рахиз къах. Йæ алы фезмæлд, йæ алы фæзылд дæр у аив, рæсугъд. Сылгоймæгтæн йæ сæрæй æртæ хатты ныллæг акувы. Сылгоймæггы хистæр ног бинойнаджы бафæдзæхсы Хуыцауыл, Лæгты дзуарыл, Мады Майрæмыл, Бынаты Хицауыл, иннæ дзуæрттæ æмæ Дауджытыл. Кувæггаг авæры къухылхæцæгмæ. Стæй чындзы заргæ, фæндырæй цæгъдгæ йæ уатмæ акæнынц. Фæсивæды хистæр чындзы бафæдзæхсы Хуыцау æмæ Йе сконд зæдтыл, Бынаты дзуарыл. 

Чындзы уаты хъазт саразынц. Цасдæр рæстæджы фæстæ къухылхæцæг æмæ æмдзуарджын чындзы, хистæр сылгоймæгтæ кæм бадынц, уырдæм бакæнынц хыз исынмæ. Раздæр чындзы хыз истой дыккаг бон. Ныр дæр иуæй-иу рæтты афтæ кæнынц. 

 

 

 

И вот, наконец, с музыкой, с песнями свадебный кортеж останавливается у дома жениха. Машина с невестой въезжает во двор. Молодежь и женщины помоложе окружают машину, слышатся шутки, смех. Невесту высаживают из машины. Молодежь поет свадебную песню: 

… 

– Ой, идем мы к вам, идем, 

Ой, счастье с собой несем! 

Ой, добрый вечер, наши хозяева! 

Ой, пусть добрый человек нам повстречается! 

Ой, вон в лесу давонджын! 

Ой, пусть наши дела будет счастливыми! 

Воробей с горки слетел, 

На ветку дерева сел. 

Девушка (невеста) из дома вышла, 

В другой дом вошла. 

Ой, с фарном к вам идем! 

Ой, счастье вам несем! 

… 

Кухылхацаг и амдзуарджын подводят невесту к старшим. Все встают. У трех старших в руках – нуазанта. Первый старший произносит молитву: 

… 

– Хуыцау, табу Тебе! 

– Оммен, Хуыцау! 

– Хуыцау, не пожалей Своих милостей для сотворенных Тобой людей! 

– Оммен, Хуыцау! 

– О Хуыцау, сотворивший Вселенную, 

Да будет Тебе угоден кувинаг двух фамилий, что сегодня просят Твоей милости. 

Пусть их родство длится вечно! 

Пошли двум молодым сердцам, соединившим свои жизни, такую благодать, 

Чтобы жили они в любви и согласии до глубокой cmapocmu! 

– Оммен, Хуыцау! 

– Уастырджи, превращающий мальчика в мужчину, жеребенка – в коня, 

К тебе обращаемся, пусть молодые будут счастливы! 

– Оммен, Хуыцау! 

– Мады Майрам, надели ее (невесту) своей благодатью! 

Подари ей семь мальчиков и трех девочек! 

Чтобы семеро сыновей ей семь невест привели! 

Чтобы семи невесткам она семь колыбелей качала! 

– Оммен, Хуыцау! 

– Бынаты Хицау, в этот дом, в эту семью вошла молодая девушка, 

Пусть же ее приход будет удачным. 

Да обретет она счастье и здоровье в своем новом доме! 

Бынаты дзуар, пошли ей свою благодать: 

Даруй ей такое счастье, чтобы она была семьей любима, соседями уважаема! 

– Оммен, Хуыцау! 

– Уастырджи Хетага, табу тебе! 

Ты открыто являешься людям и помогаешь им 

Ниспошли свое благоволение на молодых и Осетию! 

– Оммен, Хуыцау! 

– Пусть они живут в дружбе и согласии с теми, 

Кто сегодня назвал себя их братьями (кухылхацаг и амдзуарджын)! 

– Оммен, Хуыцау! 

– Хоры Уацилла, убереги их от несчастий! 

Пошли им такое благословение, чтобы на нашей земле царил мир 

И чтобы мы, старшие, сидели на свадьбах наших младших! 

– Оммен, Хуыцау! 

– А тому дзуару, который сказал: 

«Если б вспомнили мое имя, я бы тоже благословил», 

Пусть будут угодны наши моленья! 

– Оммен, Хуыцау! 

… 

Куваггаг дают кухылхацагу. Второй и третий старший так же возносят благодарение Богу и передают куваггаг амдзуарджыну и кому-нибудь из молодежи за столом. Младшие благодарят, и невесту под песню «Фарн идет, фарн! счастье с собой несет» ведут в хадзар, где сидят старшие женщины. 

Перед вступлением в хадзар ей дают подержать мальчика, с пожеланием, чтобы ее первенец был сыном. 

Невеста переступает порог хадзара правой ногой. Движения ее полны достоинства и грации. Вступив в хадзар, она кланяется три раза. Старшая из женщин просит Хуыцау, Лагты Дзуара, Бынаты хицау, Мады Майрам и других дзуаров взять невесту под свое покровительство. После этого под музыку и песни ее ведут в ее комнату, где устраиваются танцы. Через некоторое время кухылхацаг и амдзуарджын снова ведут невесту в хадзар, где с нее должны снять фату. В старину фату снимали только на второй день, в некоторых селах это практикуется и по сей день. 

 

ХЫЗИСÆН 

 

Хызисæг – рæвдз, цæрдæг, дзырдарæхст æрыгон лæппу. Гæнæн ис æмæ уа хионтæй, зæгъæм, хæрæфырт, кæнæ та сыхæгтæй исчи. Чындзæн йæ фæстæ рарвитынц мыдыкъус, æртæ чъирийы, уыдонимæ вæййы сæрызæды хæцъил – чысыл урс цикъæйы гæппæл æхсæруисыл фидаргондæй. 

Хызисæг сæрызæды хæцъил райсы, галиуæй йæ рахизырдæм æртæ хатты æрзилы чындзы сæрмæ æмæ, дзырдæн, скувы афтæ: 

… 

– Фарн, фарн, фарн! 

Авд лæппуйы æмæ æртæ цъæх чызджы. 

Фарн, фарн, фарн! 

Каркау – бæдулджын! 

Фарн, фарн, фарн! 

Арсау – хъæбулджын! 

Фарн, фарн, фарн! 

Фырау – къæбутджын! 

Фарн, фарн, фарн! 

Бинонтæн – уарзон! 

Фарн, фарн, фарн! 

Хъæубæстæн – адджын. 

Фарн, фарн, фарн! 

Авд лæппуйы æмæ æртæ цъæх чызджы! 

… 

Хызисæг Сæрызæды хæцъилы хъæдæй чындзы хызыл схæцы, æмæ йын уæд адæм фыццаг хатт йæ цæсгом фенынц. Сæрызæды хæцъил бафидар кæнынц пецы сæрмæ, горæтаг цæрæнты дæр ын бынат ссарынц – цæлгæнæны йæ искуы сæвæрынц. 

 

 

 

Хызисаг бывает молодым и красноречивым юношей. Как правило, хызисагом назначают кого-нибудь из близких: например, племянника или соседа. 

Хызисаг берет Сæрызæды хæцъил, который присылается вместе с тремя пирогами из родительского дома, и три раза обводит им над головой невесты, произнося при этом: 

… 

– Фарн, фарн, фарн! 

Семь сыновей и mpu синеглазые дочки! 

Фарн, фарн, фарн! 

Как наседка – многодетна! 

Фарн, фарн, фарн! 

Как медведица – плодовита! 

Фарн, фарн, фарн! 

Как баран – крепкошея! 

Фарн, фарн, фарн! 

Семьей – любима! 

Фарн, фарн, фарн! 

Соседями – уважаема! 

Фарн, фарн, фарн! 

Семь сыновей и mpu синеглазые дочки! 

… 

Хызисаг поднимает фату, и люди видят лицо невесты. Сæрызæды хæцъил укрепляют над печкой, где он должен храниться постоянно. 

 

МЫДЫКЪУС 

 

Хызисæг чындзы цæсгом куы байгом кæны, уæд чындзмæ раттынц мыдыкъус гыццыл уидгуытимæ, æмæ сылгоймæгтæн куыдхистæрæй мыд уарын райдайы. Сылгоймæгтæ йын фæарфæтæ кæнынц: «Ацы мыд куыд адджын у, дæ бинонтимæ афтæ адджынæй фæцæр…» 

Чындзы фæстæмæ йæ уатмæ акæнынц. Æмæ та ногæй хъазт, фæндырдзагъд, хъуытазхъæлæс лæппуты хъæлдзæг зард... 

 

 

 

Вместе с сары зады хацилом присылается и мыды кус. После снятия фаты, невеста начинает угощать пожилых женщин медом. Когда невеста угощает медом свекровь, женщины желают им, чтобы они были друг другу так же сладки, как эти мед и масло. 

После этого ритуала невесту снова уводят в ее комнату, где возобновляются танцы, песни, веселые шутки и смех... 

 

СИАХСЦЫД 

 

Чындзы куы рахæссынц, уыцы изæр сиахс къухылхæцæг кæнæ æмдзуарджын æмæ цалдæр лæппуимæ ацæуы йæ каистæм. Уый хуыйны сиахсцыд (кæс Сиахсы цыд). 

Чызгæрвитджытæ, хионтæ æмæ сыхæгтæ се ппæт сæ хæдзæрттæм нæма ацæуынц, чидæртæ та дзы сæрмагондæй сиахсы феныны тыххæй баззайынц. 

Чызджы бинонтæ, сыхаг лæппутæ æмæ чызджытæ уазджытыл бацин кæнынц, саразынц сын фынг. Сыхаг лæппутæй исчи сбады хистæрæн. 

Сиахс æмæ йе ‘мбæлттæ семæ ахæссынц къафеттæ æмæ сæ сылгоймæгтæ æмæ чызджытыл байуарынц. Уыдон сын фæарфæтæ кæнынц. 

Иу рæстæг сиахс æмæ йе ‘мбал лæппутæ æфсинтæм бацæуынц. Æфсинтæ сын нуазæнтæ авæрынц. Хæдзары хистæр сылгоймаг йæ нуазæн ратты сиахсмæ, иннæтæ та, кæмæн куыд æмбæлы, афтæ. Сиахс æмæ йе ‘мбæлттæ раарфæ кæнынц, йе гъдау æмæ йе фсарм кæмæн куыд амоны, афтæ агуывзæйы æхца сæвæрынц æмæ сæ фæстæмæ раттынц. 

Дыккаг бон чындзæн йæ цæгат æрбахæссынц хуын. Хуындзаутæ – цалдæр адæймаджы, æвзæрст фæсивæд, æгъдауджын, иу сын хистæр. Лæппуйы бинонтæн сæ бон куыд у, афтæ барæвдауынц уазджыты, саразынц хъазт. 

Чындзæн йæ цæгатæй йемæ вæййы иу-дыууæ лæппу кæнæ чызг-æмбалы. Хуындзаутæ куы сбадынц, уæд сын уыдон æртæ чъирийы рахæссынц. Хуындзаутимæ ацæуынц фæстæмæ. Дыккаг бон дæр æмæ æртыккаг бон дæр сыхы сывæллæттæ чындзмæ уынæг фæцæуынц, æмæ сæ уый истæмæйты барæвдауы, чызджытыл лентытæ бабæтты. 

 

 

 

После того как невесту увозят, жених с шафером или дружкой и еще несколькими молодыми людьми приезжает в дом невесты (см. Сиахсы цыд). 

Его приезда ждут с нетерпением: родственникам и соседям интересно взглянуть на выбор невесты. Молодежь устраивает в его честь танцы, женщины накрывают столы. За старшего сидит обычно кто-нибудь из соседей, как правило, ровесник гостей. 

Жених привозит с собой конфеты и одаривает ими всех находящихся в доме женщин. Наутро конфетами угощают близживущих соседей. 

Застолье может длиться долго, но в определенное время жених с двумя – тремя молодыми людьми должен зайти в хадзар к женщинам (афсинтам). Афсинта дают им нуазанта. Жениху подносит нуазан мать невесты или старшая в доме женщина. Выразив женщинам благодарность за гостеприимство и затраченный труд, молодежь пьет за их здоровье и возвращает нуазанта, предварительно положив в них деньги, кто сколько считает нужным. 

На второе утро свадьбы посмотреть на невесту сбегаются соседские ребятишки. Невеста, по обычаю, всячески привечает их: девочкам вплетает в волосы банты, мальчикам дарит различные игрушки. 

Ближе к обеду из дома невесты привозят хуын приданое невесты. Гостей встречают со всеми почестями: устраивают танцы, накрывают богатые (по возможности) столы, делают кусарт – закалывают жертвенное животное. 

 

ХЪАН 

 

Раздæр чындзæхсæвы бон лæппу йæ хæдзармæ нæ цыд, æфсæрмы кодта. Хæдзары фæзынд, уæд уый нымад уыди къæйныхдзинадыл. Йæхи æмбæхста йæ къухылхæцæджы хæдзары, уырдæм æм цыдысты йе ‘мбæлттæ, уырдæм ын хуынтæ хастой, хъæлдзæг æй дардтой. Цалдæр боны фæстæ-иу æй къухылхæцæг æмæ æмдзуарджын хуынимæ йæ уатмæ бахуыдтой. 

Ныр лæпцуйы йæ уатмæ бахонынц чындзæхсæвы дыккаг бон. Йемæ – къухылхæцæг кæнæ æмдзуарджын дыууæ-æртæ лæппуимæ. Xистæр скувы дыууæ æрыгон адæймагæн: райдыдта сæ ног цард, æмæ амондджынæй куыд цæрой: сæ уæхсчытыл æрæнцад стыр уæз – бинонты фарн, æмæ йæ хæссын куыд фæразой, царды гуыргъахъ, бырынцъаг фæндагыл куыд никæд фæбырой, куыд никæд фæцудой. 

Чызгæрвыст æмæ чындзхасты æгъдæуттæ сты ирон адæмы рæсугъд æгъдæуттæ. Уыдон адæймаджы кæнынц аивдæр, бæрнондæр, фæрнджындæр, адæймагмæ æвзæрын кæнынц сæрыстырдзинад, уадзынц дзы ныфс, ахуыр æй кæнынц, удыхъæдæй рæсугъд æмæ сыгъдæг куыд уа, царды зын фæндæгтыл куыд никæд фæцуда… 

 

 

 

Раньше в день свадьбы жениху не полагалось быть дома – это противоречило свадебному этикету. Несколько дней он находился в доме своего кухылхацага, который теперь по отношению к нему назывался «фысым». По отношению к фысыму жених назывался хъан. Через несколько дней кухылхацаг и амдзуарджын с традиционными тремя пирогами вели его домой, в комнату к невесте. 

В настоящее время жениха приводят к невесте на второй день. Это делают кухылхацаг или амдзуарджын с двумя-тремя молодыми людьми. Обязательны три пирога, пиво или арака. Кухылхацаг произносит молитву: молодые вступили в новую жизнь, и пусть эта жизнь будет счастливой; на их плечи легла тяжелая ноша ответственность друг за друга, за семью, так пусть они с достоинством пронесут эту ношу по жизни... 



<==    Комментарии (0)      Версия для печати
Реклама:

Ossetoans.com allingvo.ru OsGenocid OsGenocid ALANNEWS jaszokegyesulete.hu mahdug.ru iudzinad.ru

Архив публикаций
  Июля 2019
» Открытое обращение представителей осетинских религиозных организаций
  Августа 2017
» Обращение по установке памятника Пипо Гурциеву.
  Июня 2017
» Межконфессиональный диалог в РСО-Алании состояние проблемы
  Мая 2017
» Рекомендации 2-го круглого стола на тему «Традиционные осетинские религиозные верования и убеждения: состояние, проблемы и перспективы»
» Пути формирования информационной среды в сфере осетинской традиционной религии
» Проблемы организации научной разработки отдельных насущных вопросов традиционных верований осетин
  Мая 2016
» ПРОИСХОЖДЕНИЕ РУССКОГО ГОСУДАРСТВА
» НАРОДНАЯ РЕЛИГИЯ ОСЕТИН
» ОСЕТИНЫ
  Мая 2015
» Обращение к Главе муниципального образования и руководителям фракций
» Чындзӕхсӕвы ӕгъдӕуттӕ
» Во имя мира!
» Танец... на грани кровопролития
» Почти 5000 граммов свинца на один гектар земли!!!
  Марта 2015
» Патриоту Алании
  Мая 2014
» Что мы едим, или «пищевой терроризм»
  Апреля 2014
» ЭКОЛОГИ БЬЮТ ТРЕВОГУ
  Августа 2013
» Хетӕг Ирыстонмӕ цӕмӕн лыгъд?
» Кто такие нарты?
» Ды хъæздыгдæр уыдтæ цардæй
» ДЫУУӔ ИРӔН ЙӔ ЗӔРДӔ ИУ УЫД
» ПОМНИТЕ, КАКИМ ОН ПАРНЕМ БЫЛ...
» ТАБОЛТЫ СОЛТАНБЕДЖЫ 3АРӔГ
  Июля 2013
» «ТАМ ПОЙМЕШЬ, КТО ТАКОЙ»…
» Последнее интервью Сергея Таболова