Iriston.com
www.iriston.com
Цæйут æфсымæртау раттæм нæ къухтæ, абон кæрæдзимæ, Иры лæппутæ!
Iriston.com - история и культура Осетии
Кто не помнит прошлого, у того нет будущего.
Написать Админу Писать админу
 
Разделы

Хроника военных действий в Южной Осетии и аналитические материалы

Публикации по истории Осетии и осетин

Перечень осетинских фамилий, некоторые сведения о них

Перечень населенных пунктов Осетии, краткая информация о них и фамилиях, в них проживавших

Сборник материалов по традициям и обычаям осетин

Наиболее полное на сегодняшний день собрание рецептов осетинской кухни

В данном разделе размещаются книги на разные темы

Коста Хетагуров "Осетинскя лира", по книге, изданной во Владикавказе (Орджоникидзе) в 1974 году.


Перечень дружественных сайтов и сайтов, схожих по тематике.



Rambler's Top100 Рейтинг@Mail.ru Индекс цитирования
Статьи Словари
Здравствуйте, Гость
Регистрация | Вход
Опубл. 06.08.2011 | прочитано 2087 раз |  Комментарии (1)     Автор: Tabol Вернуться на начальную страницу Tabol
Фиппаинæгтæ æртæнысанон теорийы тыххæй

Жорж Дюмезиль
Жорж Дюмезиль
 

Абайты Васо 

Журнал «Мах дуг», 1998 аз, №8 

 

Ж. Дюмезилы мысгæйæ
 

XX æнусы наукæйы Ж. Дюмезиль у, æмбал кæмæн нæй, ахæм диссаджы фæзынд. Нæ уыдис æндæр ахæм ахуыргонд, уыйау æмхуызон арф чи зыдта ромаг пантеоны структурæ дæр æмæ убыхаг æвзаджы мивдисджыты ифтындзæджы лыстæг хицæндзинæдтæ дæр. Нырыккон ахуыргæндты бон нæма y сæ наукон авналæнты уыйбæрц æгæрон зонындзинæдтыл аххæссын. 

Фæлæ уæддæр, Дюмезилы ном дзургæйæ, нæ сæры фыццаджыдæр цы хъуыды фегуыры, уый вæййы индоевропæйаг адæмты — ромæгты, скандинавæгты, ирайнæгты, индоариты — царды æртæнысанон теорийы тыххæй. Алы бындурон наукон æцæгдзинад дæр куыд вæййы, афтæ бынтон хуымæтæг y Дюмезилы хъуыды дæр. Незамантæй фæстæмæ индоевропæйаг адæмтæм бæрæг дарынц царды æртæ нысаниуæджы: дины (табу кæныны) хæстон æмæ хæдзарадон (зæхкусджытæ æмæ æрмдæснытæ). Ахæм æртæ хайыл дих цардыуаг йæ фæд ныууагъта зондахасты дæр, бæлвырддæр та уыцы адæмты дин æмæ мифологийы. Æнæ афтæ уæвæн дæр нæ уыд: «...Les mythes ne se laissent pas comprendre si on les conpe de la vie des hommes, gui les racontent» [1]. 

Дюмезилы æртæнысанон теорийы бирæвæрсыг тых уый мидæг ис, æмæ абстрактон æрхъуыдыдзинæдтыл арæзт кæй нæу. Уый райгуырдис царды социалон æцæгдзинæдтæ лæмбынæг рафæлхатыны руаджы. Уымæ гæсгæ йын кæддæриддæр фидар бынат уыдзæн канд индоевропæйаг нæ, фæлæ индоевропæйаг чи нæу, уыцы адæмты кадджыты дины системæты, мифты, таурæгъты дæр. 

Æртæнысанон теорийы тыххæй иучысыл цыдæртæ раиртæстон æз дæр æмæ мæм æрæмбырд иуцасдæр æрмæг. Уыдоны тыххæй-иу мæ хъуыдытæ æргом кодтон Дюмезилæн (мæ фыстæджыты), æмæ-иу уый алкæд дæр йæхи стыр цымидисæй равдыста. Уый мæ уадзы ныфс, стыр аргъ кæмæн кæнын, уыцы номдзыд ахуыргонды номыл сæ адæмы рæгъмæ æмбырдгондæй рахæссынæн. 

Лæвæртты мотив [2]. Ацы мотивыл арæх сæмбæлæн и мифты æмæ фольклоры. Ныхас дзы фæцæуы, хуыцæуттæ адæмæн цы лæвæрттæ ракæнынц, уыдоны тыххæй, иуæй-иу хатт та хъæбатыртæ — кæрæдзийæн. Уыцы лæвæртты хуызты бæлвырдæй зынынц æртæ нысаниуæджы: дины (магион), хæстон æмæ хæдзарадон. 

Авестæйы диссаджы нозтæн ис Хуыцауы нысаниуæг æмæ лæвар кæны: 

хъæбатыртæн сæ хæстон уæрдæттыл — тых æмæ хъару (2-аг нысаниуæг); 

сылгоймæгтæн — бирæ æмæ диссаджы хорз цот (3-аг нысаниуæг); 

кувыны тексттæ кæсджытæн — сусæгты хъуыды æргом кæнын æмæ уæлтæмæн (1-аг, дæсны фæрсыны æмæ уæларвон тыхты руаджы дзæбæх кæныны («шаманты») функци). 

Лæвæрттæ-символтæ. Классикон дæнцæг — хуыцæуттæ скифтæн балæвар кодтой сызгъæрин гутон æмæ æфсондз, сызгъæрин цирхъ, сызгъæрин кæхц. Ацы сюжетыл Дюмезиль бакуыста тынг биноныгæй. Сюжеты символтæ æнцонæмбарæн стьс гутон æмæ æфсондз амонынц æртыккаг — хæдзарадон нысаниуæг, цирхъ — дыккаг (хæстон), кæхц — фыццаг, (дины нысаниуæг) [3]. 

Гермайнаг мифологийы ис ахæм хабар: хъæды æхсинтæ хъæбатырæн лæвар кæнынц æртæ дзаумайы — къухдарæн, æхсаргард æмæ гуыдын [4]. Гуыдын æмæ æхсаргарды нысаниуæг æмбæрстгонд у. Къухдарæнæн та ис магион нысаниуæг æмæ, дызæрдыггаг нæу, фыццаг нысаниуæгхæссæг дзаума кæй у. 

Геродот куыд дзуры (XII, 5, 4), афтæмæй персаг паддзах Ксеркс Гречъы ныхмæ стæры рацæуыны агъоммæ Геллеспонты донкъубалæгыл хизгæйæ куывд куы фæцис, уæд доны ныппæрста кæхц, сызгъæрин дурын æмæ персаг цирхъ. Ам дурын æвдисы хъæздыгдзинад (3-аг нысаниуæг), цирхъ амоны дыккаг нысаниуæг, кæхц та, æндæр рæтты куыд вæййы, афтæ — кувæн мигæнæн. Афтæ Ксерксы лæвæрттæ Геллеспонтæн æнцонæй сæ бынат ахсынц æртæнысанон схемæйы. 

Уазæгуарзаг Феактæ Одиссейæн цы лæвæрттæ ракодтой, уыдоны нысаниуæг дæр æнцон æмбарæн у: 

1. Сызгъæрин дурын (цæмæй дзы йæ бон уа æрвылбон Зевсы цæрæнбонмæ кувын) — фыццаг нысаниуæг

2. «Йæ кæрддзæм диссаджы рæсугъд пылыстæгæй арæзт кæмæн у, ахæм æвзистфистонджын æрхуы цирхъ» (VIII, 400–405) — дыккаг нысаниуæг

3. Сызгъæрин, зынаргъ хъуымæцтæ æмæ дарæсæй йе ’мыдзаг бæлæгъ (VIII, 392—395, 438—442) — æртыккаг нысаниуæг

Æртæ æфсымæры — æртæ нысаниуæджы. Этногенетикон кадджыты, аргъæутты, мифологийы арæх æртæ хъæбатыры вæййынц æфсымæртæ. Уым диссагæй ницы ис. Бирæ адæмыхæттытæ нымæц «æртæ» нымайынц табуйагыл. Цымыдисаг уый у, æмæ æртæ æфсымæрæй алкæмæн дæр цы миниуджытæ лæвæрд фæцæуы, уым тынг æргомæй фæзынынц æртæ нысаниуæджы хицæндзинæдтæ. Дюмезиль тынг ирдæй равдыста уый скифаг, индийаг æмæ рагон ирайнаг æрмæгæй. Сæ иу — дзуарылæг, иннæ — хæстон, æртыккаг — хæдзарадон кусæг. Зороастрæйы æртæ фырты тыххæй кадæг дæр ма дзы рохуаты нæ аззади [5]. Зороастрæйы кадæг мах бонтæм æрхæццæ пехлевийаг текст «Bundahisn»-bi фæрцы [6]. Уыцы темæйыл ма фембæлæн ис ирон адæмы мыггæгты тыххæй фыдæлтыккон таурæгъты дæр. Хуссар Ирыстоны фыст чи æрцыд, иу ахæм таурæгъмæ гæсгæ ирон адæмы рагфыдæлтæ уыдысты æртæ æфсымæры: Sidæmon, Qusæg æмæ Æghuza. Бирæ куы фæцардысты, уæд фæстагмæ сæ зæрды æрæфтыди байуарын. Уаринаг та сын уыдис æртæ дзаумайы: сызгъæрин цирхъ, сызгъæрин хъуымац æмæ сызгъæрин пурти. Хъуымац æрхауд Сидæмонмæ. Æгъуызмæ æрхауд цирхъ, пурти — Хъусæгмæ. Хъуымац цас даргъ уыд, уыйас рапарахат, рабирæ Сидæмоны мыггаг. Æгъуызмæ æрхаудта цирхъ æмæ хæстон н-амыс баззад йæ фæстагæттæн. Пурти фæцис Хъусæджы хай, æмæ йæ байзæддаг цардысты кад æмæ радæй [7]. Хорз æмбæрстгонд цæуы ам æртæ хæзнайы нысаниуæг. Сызгъæрин хъуымац амоны хъæздыгдзинад æмæ мыггаджы стыр нымæц, ома йын ис æртыккаг — хæдзарадон нысаниуæг. Цирхъ хауы дыккаг нысаниуæгмæ. «Пуртийы» кой куы кæнæм, уæд уый y æлдариуæгады хицаудзинады нысан. Уырыссаг æвзаджы академион дзырдуат куыд æмбарын кæны, афтæмæй «йæ сæрыл дзуарæвæрд кæмæн ис, ахæм сызгъæрин пурти уыди, паддзахдзинад цы монархы къухы уыдис, уый нысан (эмблемæ). Цыбыр дзырдæй «пурти», (æндæр рæтты «къухдарæн») y фыццаг нысаниуæджы символ. Пуртийы сæрмæ дзуарæвæрд фæзынди фæстæдæр, уымæн æмæ рацыди чырыстон динæй. 

Æнгæс кадджытæ ссарæм канд индоевропæйаг дунейы нæ, фæлæ дарддæр дæр, зæгъæм, тюркаг адæмыхæттытæм. Иу казахаг кадæгмæ гæсгæ казахаг адæм рацыдысты æртæ æфсымæрæй: Адай, Аргхын æмæ Усунæй. Адайæн хуыцæуттæ ралæвар кодтой фат, Аргхынæн — фыссынад, Усунæн — фыййауы лæдзæг. Уымæ гæсгæ Адайæ чи рацыд, уыдоны цард æнгом баст æрцыди хæстон стæртимæ, Аргхыны фæдонтæн баззад ахуырад, Усуны байзæддагæн та — фыййау цæуын. Зæгъын хъæуы уый, æмæ «фыст», «ахуырад» кæй сты баст фыццаг нысаниуæгимæ, уымæн æмæ ныхас хуымæтæджы ахуырадыл нæ цæуы, фæлæ «кувæн» текстты сусæгдзинад æргом кæныныл. Сербаг эпосы кæлæнгæнæг Крабат бардзырд радта, цæмæй диссæгты чиныг денджызы баппарой. Уырдыгæй зыны фыццаг нысаниуæджы мотив. Къарол Артур æмæ ирон кадджыты хъæбатыр Батрадз та зæгъынц, цæмæй денджызы баппарой цирхъ [8]. Ай та дыккаг нысаниуæджы мотив у. 

Лев Толстоймæ ис, уырыссаг адæмон аргъæуттæм гæсгæ кæй ныффыста, ахæм диссаджы аргъау æртæ æфсымæры тыххæй. «Раджы-ма раджы иу паддзахады цардис-уыдис хъæздыг лæг. Æмæ йын уыдис æртæ фырты: Семен-æфсæддон, Тарас-фыдгуыбын æмæ Иван-æдылы». Æртæ æфсымæры хицæндзинæдтæ уæрст æрцыдысты «раст Дюмезилмæ гæсгæ». Семен хауы дыккаг нысаниуæгмæ, Тарас — æртыккаг, æппæты бæрзонддæр нысаниуæг та Толстой бахай кодта... æдылыйæн. Ma йыл дис кæнут. Æдылы Иван уырыссаг аргъæутты тæккæ уарзондæр архайæг вæййы. Аргъауы архайд куыд цæуы, афтæ рабæрæг вæййы, «æдылы» йе ’фсымæртæй бирæ бæрзонддæр кæй у, æмæ аргъауы кæронмæ свæййы хæларзæрдæ æмæ зондджын паддзах. 

Æртæнысанон æууæлтæ славяйнаг мифологи æмæ эпосы. Славянтæн сæ мифологийы куыд у, афтæ сæ эпосы дæр бæрæг дары æртæнысанон теори. Рагон славяйнаг хуыцæуттæ Перун æмæ Велес бæлвырд хæссынц дыккаг æмæ æртыккаг нысаниуджытæ. Перун тæссаг Хуыцау y — хæсты бардуаг, Велес — фосыл аудæг Хуыцау. Уæдæ стырдæр Хуыцауы роль та кæмæ ’рхауди, славяйнаг Юпитер чи уыдис? Латинаг æвзагыл «Chronica Slavorum (1170 азы онг) астæуккаг æнусты азфыссæг Helmold славянты æппæты бæрзонддæр Хуыцауыл нымайы Swantowit-ы. Уый y «Хуыцæутты Хуыцау», «хур-Хуыцау» [9]. 

Кæд мифологон æмвæзадыл уынæм æртæ нысаны — Свантовит — Перун — Велес, уæд эпосы æмвæзадыл та сты «хистæр» хъайтартæ: Святогор — Вольга — Микулæ

Зындгонд былинæйы хуымгæнæг хъайтар Микулæ къæмдзæстыджы бынаты фæуагъта хæстон хъайтар Вольгайы, йе ’ппæт дружинæимæ иумæ сæ бон зæхкусæг Микулæйы дзывыр йæ бынатæй фенкъуысын кæнын дæр нæ бацис. 

Святогор æмæ Свантовиты кæрæдзимæ хæстæг кæны, сæ нæмтты хай swent — «сыгъдæг» кæй ис, уый, стæй сæ фæлгонцты иттæг стыр тых. Уыимæ бафиппайын хъæуы, сæ фæлгонцтæ сын дыккаг æмæ æртыккаг нысанхæссæг фæлгонцтимæ куы абарæм, уæд бынтон ирд ахорæнтæй æвдыст кæй цæуынц. Уый аххосаг иуæй уый у, æмæ фыццаг нысаниуæг æнæуи дæр абстрактондæр у. Фæлæ чырыстон дины тæваг дæр, æвæццæгæн, йæ куыст бакодта. Уый тыхджын цæфтæй бæрзонд хуыцæуттæ, ома дзуарылæгты хуыцæуттæ, фæфæлурсдæр сты, уымæн æмæ дзуарылæгты кастæ йæ мæлæты къахыл æрлæууыд, хæстонтæ æмæ зæхкусджыты кастæтæ та ног дины рæстæг дæр цардхъом уыдысты. Фæуæлахизуæвæг чырыстон дины аууон ма Свантовит æмæ Святогоры фæлгонцтæ æрмæст гæзæмæ бæрæг дардтой, уыдис сæм цыдæр сусæгдзинад [10]. 

Бæстæмæ æртхъирæнгæнæг æртæ бæллæхы. Персаг паддзах Дарий I (нæ дуджы агъоммæ 521— 486-æм азты) йæ фыстытæй иуы кувы Аурамаздæмæ: «Аурамаздæ уадз ацы бæстæ бахиза знагæй, æвзæр тыллæгæй (фыдазæй), сайдæй; абæстæм знаджы æфсад куыд не ’рбабырса, фыдазæй хызт куыд уа, сайд дзы куыд нæ уа, уыцы хорзæх курын Аурамаздæйæ ». 

Æнцонæй зыны, Дарий Аурамаздæмæ кувгæйæ йæ бæстæ цы æртæ бæллæхæй бахизын куры, уыдон кæй сты æртæ социалон нысаниуæджы æнгæс: хæстон (знаджы æфсад), хæдзарадон («æвзæр тыллæг»), динон («сайд»). 

Рагон ирайнаг drauga — «сайд» æнæмæнг уыди дины термин. Drauga — уый y «Сайд», «æргом сайд», ома дунейы хъиамæтты аххосаг y сайд. Сайд, гæдыдзинад y фыдбылызты гуырæн, хæйрæг Архиманæй равзæргæ (Архиманы антоним «Arta» «Рæстдзинад» та y рухс æмæ хæлардзинады гуырæн). Рагон ирайнаг дунеæмбарынадау Иоанны Евангелийы дæр Хæйрæджы хонынц «Сайды фыд». Рагон исландиаг æвзаджы draugr нысан кодта «æндæрг». 

Дзурын дæр ыл ницæмæн хъæуы, ныры онг дæр ма иуæй-иу фольклорон æмæ литературон сюжетты шаман хæстонæй бæрзонддæр æвæрд кæй фæцæуы, æмæ уыцы хъуыддаг Ж. Дюмезилы æртæнысанон теоримæ комкоммæ кæй хауы. Æппæт историйы дæр ирдæй зыны фыццаг, уырнынадон (шаманон) æмæ дыккаг — æфсæддон нысаниуæг иугæндзон ныхæйныхмæ кæй лæууынц. Сæ тохæн кæрон нæй. Абон дæр ма шамантæ сæхи састы бынатмæ нæ уадзынц. Уымæн дæнцæг — теократи нырыккон Ираны. Хомейн иу сыбираг шаманты комкоммæ байзæддаг. 

ФИППАИНÆГТÆ
 

1. Dumézil G. Mythe et epopee. L’ ideologie des trois fonctions dans les epopees des peuples indo-europeens. Vol. I., Paris, 1968, p. 10. 

2. Mauss M. Essai sur le don. 1925. 

3. Dumézil G. Mythe et epopee. 1968, pp. 446–449. Его же. Romans de Seythie et d’alentour. Paris, 1978, pp. 171–203. 

4. Gerschel L. Sur une scheme trifonctionnel dans une famille de legendes germaniques, 1956 (Cm. Littleton C. S. The New Comparatuve Mythology.— Los Angeles, 1966: p. 153). 

5. Dumézil G. Mythe et epopee. 1968, pp. 449–450. 

6. Grundriss der iranischen Philologie. Strassburg, 1895–1901, Band II. S. 625. 

7. Юго-Осетинский фольклор (на осетинском языке). Сталинир, 1936, с. 317. 

8. Nickel Helmut. Wer waren Konig Artus ’Ritter? Uber die geschiehtiche Grundlage der Artussagen. Waffen — und Kostumkunde, Janrgang, 1975, ss. I—28 — Grisward J. H. Le motuv de 1 ’epee jetee an las la mori d’ Arthur et la mori de Batraz. «Romania» 90 (1969), pp. 289—310. 

9. «Хроника славян» Helmold’ a вышла в серии «Monumenta Germaniae historica», издававшейся Pertz’oM c 1820 года. O Свантовите упоминает также датский историк Saxo Grammaticus (ум. в 1204 г.) 

10. В былине Святогор сам ложится в гроб. Символика прозрачная: уходит Святогор — уходит язычество. На смену ему приходит христианский богатырь Илья Муромец. 



<==    Комментарии (1)      Версия для печати
Реклама:

Ossetoans.com allingvo.ru OsGenocid OsGenocid ALANNEWS jaszokegyesulete.hu mahdug.ru iudzinad.ru

Архив публикаций
  Июля 2019
» Открытое обращение представителей осетинских религиозных организаций
  Августа 2017
» Обращение по установке памятника Пипо Гурциеву.
  Июня 2017
» Межконфессиональный диалог в РСО-Алании состояние проблемы
  Мая 2017
» Рекомендации 2-го круглого стола на тему «Традиционные осетинские религиозные верования и убеждения: состояние, проблемы и перспективы»
» Пути формирования информационной среды в сфере осетинской традиционной религии
» Проблемы организации научной разработки отдельных насущных вопросов традиционных верований осетин
  Мая 2016
» ПРОИСХОЖДЕНИЕ РУССКОГО ГОСУДАРСТВА
» НАРОДНАЯ РЕЛИГИЯ ОСЕТИН
» ОСЕТИНЫ
  Мая 2015
» Обращение к Главе муниципального образования и руководителям фракций
» Чындзӕхсӕвы ӕгъдӕуттӕ
» Во имя мира!
» Танец... на грани кровопролития
» Почти 5000 граммов свинца на один гектар земли!!!
  Марта 2015
» Патриоту Алании
  Мая 2014
» Что мы едим, или «пищевой терроризм»
  Апреля 2014
» ЭКОЛОГИ БЬЮТ ТРЕВОГУ
  Августа 2013
» Хетӕг Ирыстонмӕ цӕмӕн лыгъд?
» Кто такие нарты?
» Ды хъæздыгдæр уыдтæ цардæй
» ДЫУУӔ ИРӔН ЙӔ ЗӔРДӔ ИУ УЫД
» ПОМНИТЕ, КАКИМ ОН ПАРНЕМ БЫЛ...
» ТАБОЛТЫ СОЛТАНБЕДЖЫ 3АРӔГ
  Июля 2013
» «ТАМ ПОЙМЕШЬ, КТО ТАКОЙ»…
» Последнее интервью Сергея Таболова