КЪУЫДАЙРАГ ДИАЛЕКТЫ ТЫХХÆЙ

ДЗИЦЦОЙТЫ Юри 

(Журнал «Мах дуг», 2006 аз, № 12) 

 

Ирон диалектологи кæронмæ цы фарстатæ нæ алыг кодта, уыдонæй иу у къуыдайраг (кæнæ дзауаг) ныхасы статус. Иутæ йæ хонынц ирон æвзаджы сæрмагонд, кæнæ æртыккаг, диалект, иннæтæ та — ирон диалекты ныхасыздæхтытæй иу. 

Цымыдисаг у В.Ф. Миллеры позици. Уый цалынмæ Хуссар Ирыстонмæ зонадон балцы не ’рцыди, уæдмæ ирон æвзаджы уыдта æртæ диалекты: ирон, дыгурон æмæ туаллаг. Туаллаг диалекты тыххæй зонæнтæ систа иуырдыгæй Г. Розены иртасæн куыстæй, иннæрдыгæй та — Æгъуызаты Иуанейы тæлмацтæй [Миллер В.Ф. Осетинские этюды. Ч.II. М., 1882, 31]. Туаллаг æндæр номæй хуыдта «хуссар-ирыстойнаг диалект», æмæ, фæстæдæр куыд рабæрæг, афтæмæй ацы нæмттæй иу дæр раст нæ разынд. Цæвиттон, Хуссар Ирыстоны æртæ хицæн ныхасыздæхты ис (къуыдайраг, туаллаг æмæ чысайнаг), æмæ дзы термин «хуссар-ирыстойнаг» алкæуыл дæр фидауы. Иннæрдыгæй та уый, æмæ Хуссар Ирыстоны цæрджытæ сæхæдæг «туаллаг», зæгъгæ, цы ныхасыздæхт хонынц, уый, кæй зæгъын æй хъæуы, Æгъуызаты Иуанейы фыстыты æвзагмæ дард лæууы, уымæн æмæ уый у куырттатаг ныхасыздæхты хуызтæй иу. 

Фæлæ ам нæ ныхас терминтыл нæу. Ам, Миллер «туаллагæн» цы статус радта, ууыл дзурæм. Уæлдæр куыд загътон, афтæмæй йæ диалект рахуыдта, фæлæ йæ позицийыл йæхæдæг дæр дызæрдыг кодта, æмæ иу ран мæнæ цы зæгъы: «Впрочем, между иронским и дигорским диалектом отличие значительно большее, нежели между туальским и иронским, и нам кажется правильнее называть туальское подречием иронского» [Миллер, указ. соч., 31–32]. 

Фæстæдæр, ома 1883 азы, Миллер æрцыд Хуссар Ирыстонмæ æмæ, къуыдайраг ныхас бынаты сахуыр кæнгæйæ, æрцыд фидар хатдзæгмæ, зæгъгæ, уый у ныхасыздæхт (говор, наречие) [Миллер В.Ф. Осетинские этюды. Ч. III. M., 1887, 170, 178]. 

Миллеры фæстæ ирон диалектологийы фарстатыл зæрдиагæй бакуыстой Абайты Вассо, Ахвледиани Георги, Тыбылты Алыксандр æмæ æндæртæ. Хъыгагæн, ацы ахуыргæндтæм дæр нæй иухуызон хъуыды къуыдайраг ныхасы статусы фæдыл. 

Вассо раст раиртæста, Хуссар Ирыстоны иу нæ, фæлæ æртæ ныхасыздæхты кæй ис, уый, æмæ уыйадыл аппæрста термин «хуссар-ирыстойнаг»: «Естественно, термин „южно-осетинское наречие“ придется отбросить, так как единого югоосетинского наречия не существует» [Абаев В. И. Осетинский язык и фольклор. М.; Л., 1949, 495]. Уымæй дарддæр ма, Г. Ахвледианиимæ быцæу кæнгæйæ, Вассо зæгъы, зæгъгæ, «туаллаг» кæнæ къуыдайраг (дзауаг) хицæн диалект нæу, фæлæ ирон диалекты ныхасыздæхт [уый дæр уым, 496–497, фипп. 1]. Фæлæ, кæд йæ ныхас фидарæй загъта, уæддæр æй йæхæдæг дæр иу æмæ дыууæ хатты, мыййаг, не схуыдта «джавский диалект» [уый дæр уым, 98, 498, 499]. 

Г. Ахвледиани фидарæй лæууыд æндæр позицийыл. Уый бæстон сахуыр кодта Æгъуызаты Иуанейы уацмысты æвзаг æмæ æрцыд ахæм хатдзæгмæ: къуыдайраг (Ахвледиани йæ хуыдта туаллаг — «двальский») у хицæн диалект. Йæ аргументты сæйрагдæртæ хауынц фонетикæмæ, фæлæ йæ ныхасмæ бафтыдта, зæгъгæ, раджы кæддæр къуыдайраг ныхас «отличался от иронского не в меньшей степени, чем дигорский» [Ахвледиани Г. С. Сборник избранных работ по осетинскому языку. Тбилиси, 1960, 116]. 

Цымыдисаг у Хъоцыты Бидзинайы позици дæр. Цы ныхасы кой кæнын, уый равзæрдыл дзургæйæ, Бидзина фыста: «Афтæмæй сæвзæрди ног туаллаг — дзауыкоймаг диалект» [Хъоцыты Б. Ирон æвзаджы грамматикæ. Цхинвал, 1930, 6]. 

Диалекты статус ын радта этнограф Калоты Барис дæр. Æвæццæгæн, Ахвледианийы хатдзæгтыл æнцой кæнгæйæ, уый фыста, зæгъгæ, къуыдайраг (Барис æй хоны «туальский») «представлял собой в средние века отдельный диалект осетинского языка» [Калоев Б.А. Осетины. М., 1967, 48]. 

Ацы позицийы ныхмæ цæхгæр æрлæууыд Тыбылты Алыксандр. Уый къуыдайраг ныхас нымадта ирон диалекты ныхасыздæхтыл, æмæ йæм Ахвледиани æмæ иннæ ахуыргæндтæ цы фонетикон миниуджытæ ссардтой, уыдон та нымадта ирон фонемæты рефлекстыл [Тыбылты А. Уацмысты æмбырдгонд. Цхинвал, 1988, фф. 26 æмæ дард., 68 æмæ дард.]. Хъыгагæн, Алыксандр æвзагиртасæг нæ уыди, æмæ йæ хатдзæгтæй иу дæр бауырнинаг нæ рауади. Уымæй дарддæр ма йæ позици фылдæр баст уыд экстралингвистон проблемæтимæ. Цæвиттон, уæды дуджы карзæй слæууыд иумæйаг литературон æвзаг саразыны фарст, æмæ Алыксандр фидарæй ныллæууыд нæ литературон æвзаджы бындуры ирон диалект сæвæрыны фарс. Ацы позици æнæмæнгæй раст у, фæлæ æвзагзонынады проблемæтæ æмæ номхуындæй та диалектологийы проблемæтæ аскъуыддзаг кæнынæн мур дæр ницы дæтты. 

Фæстæдæр ирон диалектыл сæрмагонд иртасæн куыст ныффыста Бекъойты Димитр. Ам ирон диалектæн йæ ныхасыздæхтыты æхсæн бынат ссардта къуыдайраг ныхас дæр [Бекоев Д.Г. Иронский диалект осетинского языка. Цхинвал, 1985]. 

Фæлæ æрæджы зынгæ англисаг иранист Илья Гершевич ныммыхуыр кодта цалдæр куысты къуыдайраг ныхасы фонетикæ æмæ морфологийы фæдыл [Gershevitch I. The Ossetic 3-rd plural imperative // Transactions of the Philological Society. Vol. 89(2), Oxf., 1991; Gershevitch I. Linguistic geography and historical linguistics// La posizione attuale della linguistica storica nell’ambito delle discipline linguistiche. Roma, 1992; Gershevitch I. Fossilized imperatival morphemes in Ossetic // Studia Iranica et Alanica. Festschrift for Prof. Vasilij Ivanovin Abaev on the Occasion of His 95th Birthday. Rome, 1998, p. 141–159], æмæ йæ уый дæр хоны диалект, æмæ йын йæ фонетикон æмæ морфологон миниуджыты равзæрд та хæссы скифаг дугмæ. 

Æмæ уæдæ æвзæры фарст: цымæ, чи у растдæр ацы ахуыргæндтæй æмæ цавæр бынат ахсы къуыдайраг ныхас ирон æвзаджы диалекттæ æмæ ныхасыздæхтыты æхсæн? 

Цæмæй нæ фарстæн раст дзуапп радтæм, уый тыххæй уал равзарын хъæуы иу цымыдисаг проблемæ: цымæ цæмæй хицæн кæнынц диалект æмæ ныхасыздæхт кæрæдзийæ? Цæвиттон, уæлдæр цы ахуыргæндты кой ракодтон, уыдон сæ хъуыды фидарæй куы зæгъынц, къуыдайраг диалект у кæнæ ныхасыздæхт, зæгъгæ, уæд дыууæ термины æхсæн цы хъауджыдæр уынынц, уый кой не скæнынц. Æмæ сæ быцæуы сæр цæй мидæг ис, уымæн æвæдза рæстмæ бамбарæн дæр нæй. 

Диалект æмæ ныхасыздæхты проблемæ йæхæдæг иттæг вазыгджын у. Ахуыргæндтæ бæстон æрдзурынц, диалектæй диалекты ’хсæн кæнæ ныхасыздæхтæй ныхасыздæхты ’хсæн цы хицæндзинæдтæ ис, уыдоныл. Фæлæ диалектæй ныхасыздæхты ’хсæн цы хицæндзинад ис, уый бæлвырдæй ничима загъта. 

Æркæсæм-ма, ныхасыздæхтæн (говор) цы дефиницитæ дæттынц, уыдонæй иумæ. «Говор — наименьшая территориальная разновидность языка, используемая в качестве средства общения жителями одного или нескольких соседних, обычно сельских, населенных пунктов, не имеющих территориально выраженных языковых различий» [Касаткин Л.Л. Говор//Лингвистический энциклопедический словарь. М., 1990, 110–111]. Ацы бæрæггæнæныл куы æнцой кæнæм, уæд къуыдайрагæн ницы хуызы ис ныхасыздæхт схонæн. Фыццаг уый, æмæ къуыдайраг нæу ирон æвзаджы æппæты къаннæгдæр иуæг, уымæн æмæ йæхæдæг арæзт у цалдæр къаннæгдæр иуæгæй: дзауаг, къуайсайаг (ам ирон а-йы артикуляци у иттæг арф), мамысойнаг, уанелаг æмæ гудисаг. Дыккаг уый, æмæ къуыдайрагыл иу кæнæ дыууæ хъæуы нæ дзурынц, мыййаг, фæлæ Хуссар Ирыстонæн йæ фылдæр хай, Гуырдзыстоны бирæ районты, Мамысонгомы цалдæр хъæуы, стæй Ногир, Сунжæ æмæ æндæр хъæуты. Æртыккаг уый, æмæ, суанг Цæгат Ирыстоны цы къуыдар цæры (Ногир æ.а.д.), уыдонæн дæр сæ ныхасæн ис, территорион æгъдауæй бæрæггонд чи у, ахæм хицæндзинæдтæ. 

Æркæсæм ныр та, территорион диалектæй цы зæгъынц, уымæ: «Территориальный д[иалект] определяется как средство общения населения исторически сложившейся области со специфич[ескими] этнографич[ескими] особенностями, как единица лингвоэтнографич[еского] членения, обрисовывающаяся на карте совокупностью языковых и этнографических] границ». Æмæ дарддæр: «В науч[ной] лит[ерату]ре термин „Д[иалект]“ может употребляться (...) как синоним термина говор» [Касаткин Л.Л. Диалект // Лингвистический энциклопедический словарь. М., 1990, 133]. 

Ам цымыдисаг у, диалектæн йæ бæрæггæнæны этнографи æмæ историон æгъдауæй сæвзæргæ территорийы кой кæй ис, уый. Ома сыгъдæг лингвистон критеритæм гæсгæ диалектæн нæй рахицæнгæнæн. Стæй диалект æмæ ныхасыздæхт арæх синонимтæ вæййынц. Æмæ мах та диалект ныхасыздæхтæй фæиртасынмæ хъавæм! 

Кæд экстралингвистон аргументтæ афтæ ахсджиаг сты, уæд зæгъын хъæуы, къуыдайрагау историон æгъдауæй сæвзæргæ территорийыл кæй дзурынц, уый. Æмæ уæд хъуамæ диалект уа. 

Фæлæ мæнмæ раст нæ кæсы, лингвистон æмбарынадæн лингвистон критеритæй бамбарынгæнæн кæй нæ ис, уыцы хъуыддаг. Æз лæууын ахæм позицийыл: диалект дæр æмæ ныхасыздæхт дæр сты иу æвзаджы территориалон варианттæ. Фæлæ се ’хсæн ис ахæм хицæндзинад. Кæд æмæ иу æвзаджы дыууæ кæнæ фылдæр территорион варианты кæрæдзийæ хицæн кæнынц æрмæстдæр лексикон æмæ фонетикон æмвæзадыл, уæд уыдон сты уыцы æвзагæн йæ ныхасыздæхтытæ. Фæлæ кæд уыцы хицæндзинæдтæ хауынц морфологон æмвæзадмæ дæр, уæд уыдон та сты уыцы æвзагæн йæ диалекттæ. Ома диалектæн йæ миниуджытæ хауынц æвзаджы æртæ, стæм хатт цыппар (синтаксисон хицæндзинæдтæ дæр куы уа, уæд) æмвæзадмæ, ныхасыздæхтæн та — æрмæстдæр дыууæ æмвæзадмæ (фонетикæ æмæ лексикæмæ). 

Ацы цæстæй куы æркæсæм нæ диалектологийы фарстатæм, уæд фендзыстæм, къуыдайраг ныхасæн диалекты статус мæнгæй кæй нæ рардæуыд, уый. Цæвиттон, Тыбылты Алыксандр рахицæн кодта къуыдайрагæн йæ морфологон миниуджытæ, æмæ уыцы миниуджытæй бирæтæ, И. Гершевичы хъуыдымæ гæсгæ, сты иттæг рагон. Ацы уацы мæ зæрды ис къуыдайраг диалектæн йæ морфологон миниуджытæй ноджыдæр иуы кой скæнын. Ацы миниуæг зонадон литературæйы амынд нæу, æвæццæгæн, æрæджы кæй сæвзæрд, уый аххосæй. 

Ирон диалекты æмæ литературон æвзаджы, æмтгæй райсгæйæ, мивдисæг æргом здæхæны суинаг афоны иууон нымæцы афтæ ифтындзæг кæны: 

(Æз) цæу-дзын-æн 

(Ды) цæу-дзын-æ 

(Уый) цæу-дзæн- (ис) 

Ацы парадигмæйы бынаты нырыккон къуыдайраг диалекты ис: 

(Æз) шæу-дж-æн 

(Ды) шæу-дж-æ 

(Уый) шæу-джен-и(с) 

Ацы парадигмæ фæстаг сæдæ азы дæргъы фæзындаид, фæлæ бæлвырдæй кæд сæвзæрд, уымæн фыст æрмæджытæм гæсгæ нæй базонæн. Цæвиттон, Хуссар Ирыстоны литератортæ æмæ публицисттæ хорз зонынц, ацы парадигмæ литературон æвзаджы нормæйæн дзуапп кæй нæ дæтты, уый, æмæ сæ уацмысты æвзаг литературон нормæмæ æркæнынц. Авторæн йæ уацмысты æвзаджы диалектизм куы аирвæзы, уæд æй редактор сраст кæны. 

Фæлæ автор дæр æмæ редактор дæр литературон нормæтæ кæм халынц, ахæм цæвиттонтæ дзæвгар ис, æмæ уыдон руаджы, цы ног парадигмæйы кой кæнын, уымæн ис иттæг хорз иллюстративон æрмæг. Ам æрхæсдзынæн цæвиттонтæ ахæм чиныгæй: Хуыгаты Уасил. Дуджы рис. Æмдзæвгæтæ. Цхинвал, 2004

Ацы чиныджы æмбæлæм ахæм хъуыдыйæдтыл: 

«Дæу ма йæ раздахын куы фæнда, 

Уæддæр æй нал æркæндзæ, хойау» (ф. 16); 

«Сау фыдмитæн не ссардзæ кæрон» (ф. 34); 

«Дæ ном дæр фесæфдзæн. Хуындзæ 

Цыдæр ном...» (ф. 78); 

«Æмбырдты куыд хорз дзурынц! Зæгъдзæ: 

„Ахæм лæг, æвæццæгæн, нæ уыди (...)“» (ф. 89); 

«Чысыл дын ауыдта дæ сæр — 

Схиздзæ стыр бынатмæ тагъддæр» (ф. 112); 

«Фæлæ дæу куы æфхæрой — цы кæндзæ?» (ф. 131); 

«Куы дæм уа а царды хъару, 

Нæ уыдзæ ды дæлзæхы» (ф. 133). 

Куыд уынæм, афтæмæй Хуыгаты Уасилы чиныг фыст у псевдолитературон æвзагыл. Ома фонетикон нормæтæ литературон æвзагæй ист сты (ш-йы бæсты ц æ.а.д.), фæлæ морфологон æмвæзадыл литературон нормæ хæлд у. Æниу, иуæй-иу æмдзæвгæты Уасил литературон нормæйæ дæр спайда кæны: 

«Нæ дзы зæгъдзынæ бахъуыды — лæг дæ» (ф. 137); 

«Уый баззайдзæн фæстагæттæн æлгъыстæн» (ф. 138); 

«Нæ ацæудзынæн цардагур кæдæмдæр» (ф. 139); 

«Мæ Ирыстон, нæ алидздзынæн æз» (ф. 140) æ.а.д. 

Автор дыууæхуызон морфологон нормæйæ кæй пайда кæны, уый, æвæццæгæн, ууыл дзуры, æмæ, цы ног къуыдайраг парадигмæйы кой кæнын, уый кæронмæ нæма æрфидар ис. Æмæ æцæгæй дæр, къуыдайраг ныхасы ис фехъусæн «æз шæуджынæн» дæр æмæ «æз шæуджæн» дæр. Фыццаг вариантæй арæхдæр пайда кæнынц хистæр фæлтæры минæвæрттæ, дыккагæй та — астæуккаг æмæ кæстæр фæлтæртæ. 

Цымыдисаг у ацы ног парадигмæйы равзæрд. Мæ хъуыдымæ гæсгæ, йæ фæзынды бындуры ис фонетикон аххосæгтæ. Æппæты сæрæй ивддзинæдтæ фæзындысты фыццаг цæсгомы формæйы: æз шæу-джын-æн гаплологийы руаджы радта æз шæу-дж-æн. Фæлæ ацы ног формæ рауад æртыккаг цæсгомы формæйы æнгæс: æз шæу-джæн//уый шæу-джæн-(ис), æмæ уый аххосæй дыууæ цæсгомы формæтæ ивддзæгтæ кодтой æмæ кæрæдзи хъыгдæрдтой. Цæмæй ацы дыууæ формæйы ивддзæгтæ мауал кодтаиккой, уый тыххæй æвзаг ссардта иттæг хорз фонетикон фæрæз: умлауты руаджы аффикс -джæн-и(с)-æй сарæзта джен-и(с), æмæ фæстæдæр та кæройнаг -и(с) бынтондæр аппæрста. Афтæмæй фæхицæн сты фыццаг æмæ æртыккаг цæсгомы формæтæ. Иугæр парадигмæйы фыццаг цæсгомы -æн æппæрст æрцыд, уæд ма аффикс -джæн-æй цы -дж- баззад, уый йæхимæ райста аффиксы функци, æмæ ахæм хуызы рахызт дыккаг цæсгомы формæмæ дæр: ды шæу-джын-æ > ды шæу-дж-æ. 

Æвзаг кæддæриддæр тырны æвзагон фæрæзты экономимæ. Раст ахæм фæзындыл æмбæлæм, цы ног парадигмæйы кой кæнын, уый сæвзæрды историйы. 

Кæй зæгъын æй хъæуы, литературон нормæтæ цæсты гагуыйау хъахъхъæнинаг сты, æмæ, цы чиныджы кой кæнын, уым азым автормæ дæр хауы æмæ йæ редактормæ дæр. Фæлæ æвзагиртасæгæн ахæм чингуытæ цырагъы рухсæй агургæ сты. Цы диалектизмтыл ма дзы фембæлдтæн, уыдонæй дæр иуæн æнæ зæгъгæ нæй. 

Йæ рæстæджы къуыдайраг ныхасы Тыбылты Алыксандр цы морфологон миниуджытæ ссардта, уыдонæй иу ахæм у. Литературон æвзаджы фæдзæхстон здæхæны æртыккаг цæсгомы иууон нымæцы кæрон у -æд, бирæон нымæцы кæрон та — -æнт. Ифтындзæджы парадигмæйæн ис ахæм хуыз: 

(Æз) —  

(Ды) цу  

(Уый) цæу-æд  

 

(Max) — 

(Сымах) цæу-ут 

(Уыдон) цæу-æнт 

 

Къуыдайраг диалекты ацы парадигмæйæн ис æндæр хуыз: 

 

(Æз) —  

(Ды) чу (шу)  

(Уый) шæу-æт  

 

(Max) — 

(Сымах) шæу-ут 

Уыдон) шæу-æт 

 

Ома æртыккаг цæсгомы иууон æмæ бирæон нымæцы формæтæ сты иухуызон. Алыксандры хъуыдымæ гæсгæ ам къуыдайраг кæрæттæ бавзæрстой фонетикон ивындзинæдтæ: фыццаг цæсгомы кæроны зылангон д рахызт æзылангонмæ (-æд > -æт), æртыккаг цæсгомы кæроны та рахауд фындзон н (Тыбылты А. Бац. куыст, 71). Фæлæ, И. Гершевич куыд зæгъы, афтæмæй Алыксандры ныхæстæй иу дæр бауырнинаг нæу, уымæн æмæ ирон æвзаджы фонетикон закъæттæм гæсгæ ауслаутон зæлангонтæ æзæлангонтæм нæ хизынц. Иннæрдыгæй та уый, æмæ, дæндагон мырты раз цы фындзонтæ ис, уыдон никуы рахауынц. 

И. Гершевичæн йæхи хъуыдымæ гæсгæ, рагон ирон æвзагон дуджы къуыдайраг диалекты æрцыдис дыууæ хицæн ирайнаг форманты контаминаци, æмæ дзы уый руаджы фæзындис иухуызон формант фыццаг æмæ æртыккаг цæсгомы [Gershevitch I. The Ossetic 3-rd plural imperative// Transactions of the Philological Society. Vol. 89(2), Oxf., 1991]. 

Ацы хъуыдыйыл лæг сразы уаид, нæ къухы Æгъуызаты Иуанейы тексттæ куынæ уаиккой, уæд. Фæлæ Иуанемæ æртыккаг цæсгомы ис, ирон диалекты æмæ литературон æвзаджы цы кæрон ис, уый— -æнт. Иуане фыста XIX æнусы райдианы, æмæ, уый хынцгæйæ, рагон ирайнаг формантты контаминацийы гипотезæйæн ам бынат нал аззадис. Гъе, фæлæ иннæрдыгæй та æнæбафиппайгæ нæй ахæм хъуыддагæн: Иуанейы текстты фæдзæхстон здæхæны иууон нымæцы фыццаг цæсгомы дæр арæх фембæлы кæрон -æнт [Тедеты О. Фыццаг ирон къухфыстыты æвзаг (гуырдзиаг æвзагыл). Тбилис, 1985, 36–37]. 

Цæуыл дзурæг у уый? Æвæццæгæн, ууыл, æмæ къуыдайраг диалекты императивы æртыккаг цæсгомы иууон æмæ бирæон нымæцты кæрæттæ контаминацигонд æрцыдысты, æмæ се ’хсæн цы хицæндзинад ис, уый дзурджытæ нал хатыдысты. Уый аххосæй иутæ дыууæ цæсгомы дæр пайда кодтой иууон нымæцы кæронæй (-æт), иннæтæ — дыууæ цæсгомы дæр бирæон нымæцы кæронæй (-æнт), аннæтæ та — дыууæ кæронæй дæр. 

Хъуыддаг æцæгæй дæр афтæ кæй уыд, уымæн æвдисæн у Хуыгаты Уасилы поэтикон æмбырдгонды æвзаг. Æркæсæм та ацы чиныгмæ. 

Фæдзæхстон здæхæны иууон нымæцы æртыккаг цæсгомы кæрон -æнт кæм æмбæлы, ахæм цæвиттонтæ сты: 

«Афæдæнт дæ зæрдæ» (ф. 17); 

«Фенæнт, уадз, æмæ дæ цæстæй 

Де стыр маст сылгоймаг» (ф. 18); 

«Цы йæ æрфæнда [ — ] ма ’рцæуæнт æххæст» (ф. 99); 

«Царды бахъæудзæнис рувын 

’Мæ та ма басгуыхæнт хинад» (ф. 104); 

«Хæйрæг уæнт дæсныты дæсны» (ф. 105); 

«Гъе, кæнæ та бахъæуæнт 

Хъæлдзæгæй фыссын. 

Иу минут дæм ма цæуæнт 

Катайæн йæ зын» (ф. 128); 

«Мæн нæ хъæуы тых ыстыр, 

Уæнт мæ ныфс ыстырдæр» (ф. 128); 

«Ингæнмæ фæцæуы 

Æдылы гоппа, æмæ цæуæнт» (ф. 136); 

«Дæ цонг кæм хауы — ахауæнт мæ цонг дæр» (ф. 139); 

«Цы туг дыл уары — рауарæнт мыл йе рдæг, 

Цы цæф дыл цæуы, ’рныдзæвæнт мыл йе ’рдæг» (ф. 139). 

Фæдзæхстон здæхæны иууон нымæцы æртыккаг цæсгомы кæрон -æт (-æд) кæм æмбæлы, ахæм цæвиттонтæ сты: 

«Сау хъысмæт мæ кардимæ æрсурæт» (ф. 61); 

«Скæрдæд сау кард йæ цыргъæй мæ сау риу лыстæг» (ф. 75, 76); 

«Фидæн уæт мæ ныфсæн» (ф. 129); 

«Ныттонæт арвы цæф дæ тыл» (ф. 133); 

«Мæ зæрдæйы дæр ахизæт тæвд нæмыг» (ф. 139) æ.а.д. 

Фæдзæхстон здæхæны бирæон нымæцы æртыккаг цæсгомы кæрон -æт кæм æмбæлы, ахæм цæвиттонтæ сты: 

«Радавæт мæнмæ фæрæт— 

Мурмæ сæ нæ дарын» (ф. 114); 

«Хæрæт фырзыдæй бирæгътæ дæ фыдтæ» (ф. 136). 

Куыд уынæм, афтæмæй Уасилмæ фæдзæхстон здæхæны иууон нымæцы æртыккаг цæсгомы æмбæлы дыууæ кæроны: -æнт æмæ –æт (-æд). Бирæон нымæцы та — æрмæстдæр -æт. Иууон нымæцы йæм арæхдæр æмбæлы -æнт, фæлæ бирæон нымæцы ацы кæрон иунæг хатт дæр не ’мбæлы. Ома иууон æмæ бирæон нымæцы кæрæттæ сæ бынæттæ фæивтой. 

Кæй зæгъын æй хъæуы, ам Уасил иунæг нæу. Йæ рæстæджы фыссæг Булкъаты Михал ныммыхуыр кодта роман аланты цардæй. Михал ирон литературон æвзаг рæстмæ нæ зыдта æмæ йæ романы иннæ цухдзинæдты æмрæнхъ разынд, æз ныртæккæ цы фæзындыл дзурын, уый дæр. Уый фæдыл рецензент Æлборты Хадзы-Умар романы æвзагæй æрхаста ахæм цæвиттон: «Рузиктæ æмæ алантæ фаллаг фарсмæ бахизæд», зæгъгæ, æмæ стæй йæ ныхасмæ бафтыдта: «Мивдисæг бахизæд ам ис иууон нымæцы, афтæмæй та хъуамæ уыдаид бирæон нымæцы, ома бахизæнт. Цæмæдæр гæсгæ романы мидæг æмткæй бирæон нымæцы формæйы бæсты пайдачындæуы иууон нымæцæй» [Æлборты Х-У. «Дæ фыдæлтæ — рухсаг» // «Фидиуæг», 1983, № 11, 86]. Михал бирæон нымæцы бæсты иууон нымæцы формæйæ цæй аххосæй пайда кæны, уый бæрæг у, æмæ ам йæ кой нал кæндзынæн. 

Ахæм уавæрыл фембæлæн ис хуымæтæг æвзаджы дæр: бирæон нымæцы ис æрмæстдæр кæрон -æт, иууон нымæцы та — æппæты арæхдæр кæрон -æт, стæм хатт та, уæлдайдæр Хуыцаумæ кувыны текстты, кæрон -æнт. 

Куыд сæвзæрдаид ахæм хæццæдзинад къуыдайраг ныхасы, уый ныртæккæ зын равзарæн у. Æвæццæгæн, йæ бындуры ис фонетикон аххосаг, фæлæ Алыксандр цы аххосагмæ амыдта (зæлангонты æзæлангонтæм рахызт), уый нæ. Чи зоны, райдианы ивындзинад æрцыдис æрмæстдæр мивдисæг у-йы фæдзæхстон здæхæны формæйы: мивдисæг уæд æмæ фæрсдзырд уæд «тогда» кæрæдзи хъыгдæрдтой æмæ уый аххосæй семантикон суперацийы руаджы фыццаг рахызт уæт-мæ æмæ фæстæдæр ацы формæ хæццæ кæнын райдыдта æртыккаг цæсгомы формæимæ (уæнт). Ноджы фæстæдæр та ацы хæццæдзинад апырх æнæхъæн парадигмæйыл. 

Уæлдæр куыд загътон, афтæмæй ацы фæзындыл æмбæлæм Æгъуызаты Иуанейы тæлмацгонд уацмысты æвзаджы дæр, æмæ уæдæ йæ фæзындыл цæуы æппынкъаддæр 200 азы. Уымæй дарддæр ма къуыдайраг ныхасы ис бирæ æндæр цымыдисаг миниуджытæ дæр, фæлæ уыдон кой ам нæ кæндзынæн. 

Цавæр хатдзæгтæ ис саразæн нæ ныхасæй? Мæнмæ гæсгæ, æвзагæн йæ территорион вариантты диалектон статусыл дзырд куы фæцæуы, уæд морфологийы æвдисæнтæн хъуамæ уа æппæты ахсджиагдæр бынат. Ацы цæстæй куы æркæсæм къуыдайраг ныхасæн йæ диалектон статусмæ, уæд хъуамæ саразæм ахæм хатдзæг: уый диалект чи хоны, уыдон нæ рæдийынц. 




Эта статья с "Осетины и Осетия": http://www.iriston.com/nogbon
Напечатано: 11.12.2018 в 14:50
Адрес статьи: http://www.iriston.com/nogbon/news.php?newsid=1000